ભારતની મેડિકલ ગ્લોવ્ઝ ઇન્ડસ્ટ્રી પર સંકટ: સસ્તા, નબળા ઇમ્પોર્ટ્સનો મારો, દર્દીઓની સુરક્ષા જોખમમાં!

સ્થાનિક ઉત્પાદકો સામે કેવા પડકારો?

ભારતીય મેડિકલ ગ્લોવ્ઝ ઉત્પાદકો આયાતી સસ્તા અને નબળી ગુણવત્તાના ઉત્પાદનોના કારણે ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ અયોગ્ય સ્પર્ધા ભાવ ઘટાડી રહી છે, જેના કારણે પોસ્ટ-પેન્ડેમિક સમયગાળામાં પહેલેથી જ વધારે ક્ષમતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહેલા સ્થાનિક ઉત્પાદકો પર દબાણ વધી રહ્યું છે. આ ગ્લોવ્ઝમાં ઘણીવાર BIS સ્ટાન્ડર્ડ્સ જેવી જરૂરી પ્રમાણપત્રોનો અભાવ હોય છે અને તે ગુણવત્તાના મૂળભૂત માપદંડો (AQL) માં પણ નિષ્ફળ જાય છે. જ્યાં મેડિકલ ગ્લોવ્ઝ માટે સામાન્ય રીતે 1.5 અથવા તેનાથી ઓછો AQL જરૂરી છે, ત્યાં આ આયાતી ઉત્પાદનો ખૂબ જ નબળા હોય છે. કેટલાક ઉત્પાદનો તો માત્ર ₹1 પ્રતિ નંગના ભાવે વેચાઈ રહ્યા છે, જે સ્થાનિક ઉત્પાદકોને તેમના ભાવ ઘટાડવા મજબૂર કરી રહ્યા છે. આર્થિક નુકસાન ઉપરાંત, આ નબળી ગુણવત્તાના ગ્લોવ્ઝ ચેપ ફેલાવી શકે છે, એલર્જીનું કારણ બની શકે છે અથવા દબાણ હેઠળ ફાટી શકે છે, જે દર્દીઓની સુરક્ષા માટે છૂપો ખતરો ઊભો કરે છે. નોંધનીય છે કે ભારતીય મેડિકલ ગ્લોવ્ઝ બજારનું મૂલ્ય $0.62 બિલિયન (2024) હતું અને 2030 સુધીમાં $0.87 બિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જે જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે.

ક્વોલિટી કંટ્રોલ ઓર્ડર (QCO) માં વિલંબનું કારણ શું?

આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ મેડિકલ અને સર્જિકલ ગ્લોવ્ઝ માટે ફરજિયાત ક્વોલિટી કંટ્રોલ ઓર્ડર (QCO) ના અમલીકરણમાં લાંબો વિલંબ છે. QCO નો મુસદ્દો 2024 માં જ સર્ક્યુલેટ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં BIS પ્રમાણપત્ર અને ISI માર્કની જરૂરિયાત સૂચવવામાં આવી હતી, જે ISO અને ASTM જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો સાથે સુસંગત છે. જોકે, ફેબ્રુઆરી 2025 માં વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) ને મોકલવામાં આવેલો આ QCO હજુ પણ ઔપચારિક મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યો છે. આ નિયમનકારી વિલંબ એક મોટી ખામી ઊભી કરે છે, જે મેડિકલ ઉપયોગ માટે ન હોય તેવા ગ્લોવ્ઝના સ્ટોક અને રિપેકેજિંગને મંજૂરી આપે છે. આવા મોટાભાગના ઉત્પાદનો મલેશિયા અને થાઈલેન્ડ જેવા દેશોમાંથી આવે છે. જ્યારે પશ્ચિમી દેશો ક્લોરિનેટેડ ગ્લોવ્ઝ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, ત્યારે ભારતમાં તે હજુ પણ જોવા મળે છે. સ્થાનિક ઉત્પાદકો સર્જિકલ ગ્લોવ્ઝ માટે IS 13422 જેવા કડક નિયમોનું પાલન કરે છે, જેમાં 0.65 જેટલા નીચા AQL ની જરૂર પડે છે. આ નિયમોનું પાલન ન થવું એ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' ના લક્ષ્યોથી વિપરીત છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક મેડિકલ ઉપકરણ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે, જે FY 2023-24 માં લગભગ $12 બિલિયન નું ક્ષેત્ર હતું.

નિયમનકારી નિષ્ક્રિયતા અને તેના ગંભીર પરિણામો

QCO ના અમલીકરણમાં થયેલો આ વિલંબ ચિંતાજનક નિયમનકારી નિષ્ક્રિયતા દર્શાવે છે. અપ્રમાણિક આયાતકારો આ ખામીનો લાભ ઉઠાવી રહ્યા છે, જે ઘણીવાર સ્થાનિક રીતે રિપેકેજિંગ કરીને બજારમાં નબળી ગુણવત્તાની વસ્તુઓ ઠાલવી રહ્યા છે. આનાથી વાજબી સ્પર્ધાની શક્યતા ખતમ થઈ જાય છે અને સ્થાનિક ઉત્પાદકો, જેઓ કાચા માલની આયાતમાં પણ સંઘર્ષ કરે છે અને Top Glove જેવા વૈશ્વિક ખેલાડીઓ કરતાં નાના છે, તેમને મુશ્કેલી પડે છે. આ પરિસ્થિતિ હોસ્પિટલોમાં ચેપ (HAIs) ફેલાવાનું જોખમ પણ વધારે છે. ક્લોરિનેટેડ ગ્લોવ્ઝ જેવા અનધિકૃત ગ્લોવ્ઝની આયાત, કસ્ટમ્સ અને નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા નબળા તપાસનું પરિણામ છે. આ ભારતના આવશ્યક મેડિકલ સપ્લાયના સ્થાનિક ઉત્પાદનના લક્ષ્યોને નબળા પાડે છે અને મેડિકલ ઉપકરણ ક્ષેત્રમાં વ્યાપક સમસ્યાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. QCO માં થયેલા વિલંબને કારણે, જે લગભગ ₹600-700 કરોડ ની વાર્ષિક ગ્લોવ્ઝ આયાતને આવરી લેવાનો હતો, તેનાથી અનધિકૃત ઉત્પાદનો, જેમાંથી ઘણા BIS સ્ટાન્ડર્ડ્સને પૂર્ણ કરતા નથી, તે મુક્તપણે બજારમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.

ઉદ્યોગની માંગ અને ભવિષ્યની સંભાવનાઓ

ઉદ્યોગ જૂથો QCO ની ઝડપી મંજૂરી અને અમલીકરણ માટે ભારપૂર્વક અપીલ કરી રહ્યા છે. આ બાબતને ઝડપથી પૂર્ણ કરવી એ નબળી આયાતને રોકવા, વાજબી સ્પર્ધા સુનિશ્ચિત કરવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને વેગ આપવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. વિશ્લેષકો અપેક્ષા રાખે છે કે જો નિયમોમાં સુધારો કરવામાં આવે અને સ્પર્ધા વધુ વાજબી બને તો ભારતીય મેડિકલ ગ્લોવ્ઝ બજાર વિકાસ પામી શકે છે, જે 2030 સુધીમાં $0.87 બિલિયન થી $1.4 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે. આ ક્ષેત્રની સફળતા મજબૂત નીતિગત કાર્યવાહી પર નિર્ભર રહેશે, જે ભારતને વૈશ્વિક ગ્લોવ્ઝ ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવી શકે છે અને તેના આરોગ્ય સંભાળ ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત કરી શકે છે.