આયાતી દવાઓ માટે શેલ્ફ-લાઈફ નિયમોમાં રાહત? આરોગ્ય મંત્રાલયનો મોટો પ્રસ્તાવ

કેન્દ્રિય આરોગ્ય મંત્રાલયે આયાતી દવાઓ માટે શેલ્ફ-લાઈફ (Shelf Life) ના નિયમોમાં મોટી છૂટછાટ આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. હવે દવાની **60%** શેલ્ફ-લાઈફને બદલે, પ્રવેશ સમયે ઓછામાં ઓછા **12 મહિના**ની શેલ્ફ-લાઈફ બાકી રહેવી જરૂરી બનશે.

શું થયું?

કેન્દ્રિય આરોગ્ય મંત્રાલયે એક ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન (Draft Notification) બહાર પાડ્યું છે, જેમાં ભારતમાં આયાત થતી દવાઓની શેલ્ફ-લાઈફની ગણતરીની પદ્ધતિ બદલવાનો પ્રસ્તાવ છે. હાલમાં, આયાતી દવાઓ દેશમાં પ્રવેશ સમયે તેમની કુલ શેલ્ફ-લાઈફના ઓછામાં ઓછા 60% બાકી હોવી જરૂરી છે. પરંતુ, નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, આ ટકાવારી આધારિત નિયમને બદલીને એક નિશ્ચિત જરૂરિયાત લાવવામાં આવશે: એટલે કે, પ્રવેશ સમયે દવાઓની ઓછામાં ઓછી 12 મહિનાની શેલ્ફ-લાઈફ બાકી હોવી પૂરતી ગણાશે.

આ પ્રસ્તાવ, જે 22 જૂન, 2026 ના રોજ જાહેર જનતાના પ્રતિસાદ માટે મૂકવામાં આવ્યો છે, તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આયાત પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનો અને એવી દવાઓને બગાડતી અટકાવવાનો છે જે ફક્ત કડક ટકાવારી ગણતરીને કારણે નકામી જાહેર કરવી પડે છે.

રોકાણકારો માટે આ શા માટે મહત્વનું છે?

ખાસ કરીને વિદેશી દવાઓ, ઓન્કોલોજી (Oncology) ઉત્પાદનો અથવા દુર્લભ દવાઓ આયાત કરતી ફાર્મા કંપનીઓ માટે ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ (Inventory Management) એક મોટો ઓપરેશનલ પડકાર છે. જ્યારે આયાતી દવાઓ વેરહાઉસમાં અથવા ટ્રાન્ઝિટ દરમિયાન સમાપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે કંપનીઓને નુકસાન તરીકે તેને માંડી વાળવી પડે છે. આનાથી બગાડ થાય છે અને પ્રોફિટ માર્જિન (Profit Margin) પર અસર પડે છે.

12 મહિનાના ફ્લેટ નિયમ પર જવાથી, કંપનીઓને તેમની સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ લવચીકતા મળી શકે છે. જો આ લાગુ થાય, તો જે કંપનીઓ ભારતીય બજારમાં ઊંચા મૂલ્યની અથવા આવશ્યક દવાઓ વેચવા માટે આયાત પર આધાર રાખે છે, તેમના માટે ઇન્વેન્ટરી નિયંત્રણ સુધરી શકે છે અને ઓપરેશનલ ખર્ચ ઘટી શકે છે. જોકે, જે કંપનીઓ મુખ્યત્વે સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે તેમના માટે આ કોઈ મોટો બદલાવ નથી, પરંતુ આયાત-ભારે પોર્ટફોલિયો ધરાવતી કંપનીઓ માટે આ એક સકારાત્મક પગલું છે.

જૈવિક ઉત્પાદનોનો અપવાદ

રોકાણકારોએ નોંધ લેવી જોઈએ કે આ પ્રસ્તાવ બધી દવાઓને લાગુ પડતો નથી. મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ખાસ શ્રેણીઓ, જેમ કે જૈવિક ઉત્પાદનો (Biological Products) અને રેડિયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ (Radiopharmaceuticals), માટે હાલનો કડક નિયમ, એટલે કે કુલ શેલ્ફ-લાઈફના 60% થી વધુ બાકી રહેવાની જરૂરિયાત, યથાવત રહેશે. આ ઉત્પાદનો ઘણીવાર તાપમાન અને સમય પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે, તેથી તેમની ગુણવત્તા અને સલામતીના ધોરણો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહે છે. આથી, જટિલ જૈવિક દવાઓની આયાત પર ભારે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી કંપનીઓના વર્તમાન નિયમનકારી આવશ્યકતાઓમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં.

નિયમનકારી વાસ્તવિકતા

હાલનું નોટિફિકેશન માત્ર એક પ્રસ્તાવ છે અને કાયદામાં તાત્કાલિક ફેરફાર નથી. મંત્રાલયે પુષ્ટિ કરી છે કે આ ગોઠવણ ફક્ત શેલ્ફ-લાઈફની જરૂરિયાતો વિશે છે અને ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 હેઠળ ફરજિયાત સલામતી, અસરકારકતા અથવા ગુણવત્તાના ધોરણોમાં કોઈ ફેરફાર કરતી નથી. કંપનીઓના બેલેન્સ શીટ (Balance Sheet) પર તેની વાસ્તવિક અસર ફક્ત અંતિમ સૂચના જારી થયા પછી અને અમલમાં આવ્યા પછી જ માપી શકાશે.

રોકાણકારોએ આગળ શું જોવું જોઈએ?

રોકાણકારોએ કેટલાક ચોક્કસ વિકાસ પર નજર રાખવી જોઈએ. પ્રથમ, અંતિમ સૂચનાનો સમયગાળો અને શું સરકાર પરામર્શ સમયગાળા દરમિયાન ઉદ્યોગના પ્રતિસાદને ધ્યાનમાં લેશે. બીજું, મોટી આયાત કામગીરી ધરાવતી ફાર્મા કંપનીઓના આગામી ત્રિમાસિક પરિણામોમાં મેનેજમેન્ટની ટિપ્પણીઓ પર ધ્યાન આપો. એક્ઝિક્યુટિવ્સ સ્પષ્ટ કરી શકે છે કે શું આ ફેરફાર ભવિષ્યના વર્ષોમાં તેમના ઇન્વેન્ટરી રાઇટ-ઓફ (Inventory Write-offs) અથવા નફાના માર્જિનને અસરકારક રીતે અસર કરશે.