Whalesbook
મોંઘવારીનો માર: બજેટ વધ્યું પણ સેવાઓ પર શું અસર?
દેખીતી રીતે, આરોગ્ય અને AYUSH મંત્રાલયો માટે બજેટ ફાળવણીમાં વધારો થયો છે, પરંતુ આ વધારો માત્ર કાગળ પર છે. મેડિકલ ક્ષેત્રે પ્રવર્તમાન ઊંચી મોંઘવારી (inflation) ને કારણે, વાસ્તવિક ખર્ચમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ દેશની જાહેર આરોગ્ય સેવાઓની ક્ષમતાને નબળી પાડી શકે છે, જે ખાસ કરીને ભારતની વસ્તી વિષયક ફેરફારો અને સતત જાહેર આરોગ્ય પડકારોને જોતાં ચિંતાનો વિષય છે.
ફુગાવાની અસર: આરોગ્ય બજેટમાં વાસ્તવિક ઘટાડો
નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેના યુનિયન બજેટમાં આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય માટે લગભગ ₹1.06 લાખ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ આંકડો નોમિનલ (nominal) વધારો દર્શાવે છે, પરંતુ વાર્ષિક 11.5% થી 15% ના દરે ચાલી રહેલા મેડિકલ ફુગાવાને ધ્યાનમાં લેતા, વાસ્તવિક વૃદ્ધિ ખૂબ જ ઓછી છે, અને તે અગાઉના વર્ષોની તુલનામાં ઘટાડો પણ દર્શાવી શકે છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, 2025-26 ના બજેટ અંદાજ (BE) માટે, વાસ્તવિક ફાળવણી 2020-21 ના વાસ્તવિક ખર્ચ કરતાં 4.7% થી 7% ઓછી હતી. આ સૂચવે છે કે ઉચ્ચ હેડલાઇન આંકડા હોવા છતાં, વાસ્તવમાં પૂરી પાડી શકાય તેવી સેવાઓમાં સંકોચન આવ્યું છે. વધુમાં, રાષ્ટ્રીય GDP માં આરોગ્ય ક્ષેત્રનો હિસ્સો 2020-21 માં 0.37% હતો, જે 2025-26 (BE) માં ઘટીને અંદાજે 0.29% થયો છે. આ વલણ કુલ યુનિયન બજેટમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રના હિસ્સામાં પણ જોવા મળે છે, જે સમાન સમયગાળામાં 2.26% થી ઘટીને લગભગ 2.05% થયો છે. આ દર્શાવે છે કે જાહેર આરોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ અને સેવાઓને વ્યૂહાત્મક રીતે ઓછી પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે.
બદલાતી પ્રાથમિકતાઓ: જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમો પર ફંડિંગનું દબાણ
ચોક્કસ કાર્યક્રમોની ફાળવણીનું વિશ્લેષણ સરકારના ફોકસમાં તફાવત દર્શાવે છે. જ્યારે વ્યાપારીક હિતોને પ્રોત્સાહન આપતી યોજનાઓને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવી રહ્યું છે, ત્યારે મહત્વપૂર્ણ જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમોને બજેટની મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. નેશનલ હેલ્થ મિશન (NHM), જે પ્રાથમિક અને ગૌણ આરોગ્ય સંભાળ, માતા અને બાળ આરોગ્ય, અને રોગ નિયંત્રણ માટે પાયારૂપ છે, તેના રાજ્યોને ટ્રાન્સફર માટેના કેન્દ્રીય હિસ્સામાં છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જે 2014-15 માં 75.9% હતો તે ઘટીને 2024-25 માં 43% થઈ ગયો છે. જોકે 2026-27 માટે NHM ની એકંદર ફાળવણી વધીને ₹39,390 કરોડ થઈ છે, તેમ છતાં રાજ્યોમાં કેન્દ્ર સરકારના સીધા યોગદાનમાં ઘટાડો અને આયુષ (ASHA) જેવા ફ્રન્ટલાઇન આરોગ્ય કાર્યકરો પર સંભવિત અસર અંગે ચિંતાઓ યથાવત છે. તેનાથી વિપરીત, પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PMJAY), એક જાહેર-ખાનગી વીમા યોજના, નોંધપાત્ર ભંડોળ મેળવતી રહી છે. 2026-27 માટે PMJAY ની અંદાજિત ફાળવણી લગભગ ₹9,500 કરોડ છે, જે પાછલા વર્ષ કરતાં નજીવો વધારો દર્શાવે છે, તેમ છતાં સૌથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી વસ્તી માટે તેની અસરકારકતા અને ખાનગી ક્ષેત્રને લાભ પહોંચાડવાના તેના વલણ અંગે ટીકાઓ ચાલુ છે.
બાયોફાર્માને પ્રોત્સાહન અને વ્યાપારીક આરોગ્ય પહેલ
ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ અને આરોગ્યસંભાળ ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવા પર નોંધપાત્ર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. 'બાયોફાર્મા શક્તિ' નામની નવી પહેલ, જે પાંચ વર્ષમાં ₹10,000 કરોડના આઉટલે સાથે શરૂ કરવામાં આવી છે, તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સ માટે વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો અને સ્થાનિક સંશોધન તથા ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ કાર્યક્રમમાં નવા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (NIPERs) ની સ્થાપના અને હાલના NIPERs નું અપગ્રેડેશન શામેલ છે. આ ઉપરાંત, મેડિકલ ટુરિઝમ હબ વિકસાવવા અને ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાના પ્રસ્તાવો આરોગ્ય સેવાઓના વ્યાપારીકરણ તરફ એક વ્યૂહાત્મક ધક્કો સૂચવે છે, જેમાં સંભવિતપણે ખાનગી ક્ષેત્રના હિતોને સેવા આપવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય દર્દીઓને આકર્ષવા માટે જાહેર સંસાધનોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. ચોક્કસ કેન્સર અને દુર્લભ રોગોની દવાઓ પર કસ્ટમ ડ્યુટીમાં મુક્તિ જેવા પગલાં દર્દીઓના ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચને ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે, જોકે જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીની ક્ષમતા પર તેની વ્યાપક અસર હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે.