Whalesbook
સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA) ના રિપોર્ટ મુજબ, SAIL ના બોકારો પ્લાન્ટમાંથી નીકળતા ઉત્સર્જન (emissions) ને કારણે દર વર્ષે સેંકડો બાળકોમાં જન્મ સંબંધિત સમસ્યાઓ અને નવા અસ્થમાના કેસ જોવા મળે છે. આના કારણે આશરે $80 મિલિયન (લગભગ ₹660 કરોડ) નું આર્થિક નુકસાન પણ થાય છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે, પ્લાન્ટના છ સિન્ટર સ્ટેકમાંથી માત્ર બે માં જ કાર્યક્ષમ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર્સ (ESPs) છે, જ્યારે બાકીના જૂની ટેકનોલોજી પર ચાલે છે. દેશમાં સ્ટીલ ઉત્પાદનના મુખ્ય ઘટકો માટે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO2) ઉત્સર્જનના રાષ્ટ્રીય ધોરણોનો અભાવ એ રાષ્ટ્રીય સ્તરની સમસ્યા છે.
આ પર્યાવરણીય ચિંતાઓ છતાં, SAIL નો શેર તેના 52-અઠવાડિયાના ઉચ્ચતમ સ્તરની નજીક, એટલે કે આશરે ₹166 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે (ફેબ્રુઆરી 2026 ના અંત સુધીમાં). કંપનીનું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન આશરે ₹68,500 કરોડ છે અને ટ્રેલિંગ ટ્વેલ્વ-મંથ P/E રેશિયો લગભગ 25 ની આસપાસ છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં શેરમાં 57% નો વધારો જોવા મળ્યો છે. જોકે, કંપનીના ફંડામેન્ટલ્સ નબળા દેખાઈ રહ્યા છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં SAIL ની સેલ્સ ગ્રોથ -0.32% અને પ્રોફિટ ગ્રોથ -43.67% રહી છે. રિટર્ન ઓન ઇક્વિટી (ROE) પણ સતત 5% થી નીચે રહ્યો છે. FY26 ના બીજા ક્વાર્ટરમાં પ્રોફિટમાં લગભગ 49% નો ઘટાડો દર્શાવે છે કે બજાર તેના સંપત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા ઓપરેશનલ અને પર્યાવરણીય જોખમોને ઓછો આંખી રહ્યું છે.
ભારતનો સ્ટીલ સેક્ટર 2030 સુધીમાં 300 million tonnes ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. પરંતુ, આ મહત્વાકાંક્ષા અપૂરતા ઉત્સર્જન નિયંત્રણો સાથે ટકરાય છે. ભારતીય સ્ટીલ ઉત્પાદનની CO2 ઇન્ટેન્સિટી (પ્રતિ ટન સ્ટીલ 2.54 ટન) વૈશ્વિક સરેરાશ (1.91 ટન) કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. 2026 થી લાગુ થનાર યુરોપિયન યુનિયનનું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) હાઈ-કાર્બન સ્ટીલ પર દંડ લગાવશે, જે ભારતના એક્સપોર્ટ માર્કેટ શેર માટે સીધું જોખમ ઊભું કરશે. આના જવાબમાં, ભારતે ગ્રીન સ્ટીલ ટેક્સોનોમી (Green Steel Taxonomy) રજૂ કરી છે. જોકે, 10 વર્ષ પહેલા જ આદેશ હોવા છતાં, સ્ટીલ સહિતના અત્યંત પ્રદૂષણકારી ઉદ્યોગોમાં કંટીન્યુઅસ એમિશન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ (CEMS) નું અમલીકરણ હજુ પણ અધૂરું છે, અને ડેટા પારદર્શિતા એક સતત સમસ્યા બની રહી છે.
JSW Steel જેવી સ્પર્ધક કંપનીઓ સક્રિયપણે સસ્ટેનેબિલિટી પહેલ કરી રહી છે, અને તેમનો S&P કોર્પોરેટ સસ્ટેનેબિલિટી એસેસમેન્ટ (CSA) સ્કોર 88 છે, જે તેમને વૈશ્વિક સ્તરે ટોચ પર સ્થાન આપે છે. JSW Steel ની ROCE 8.1% છે, જ્યારે SAIL ની ROCE 6.76% છે. SAIL ભલે પર્યાવરણીય પુરસ્કારો અને પ્રમાણપત્રોનો દાવો કરતી હોય, પરંતુ તેના ફંડામેન્ટલ પર્યાવરણીય પ્રદર્શનના મેટ્રિક્સ અને બોકારો ઘટના દ્વારા ઉજાગર થયેલી પ્રણાલીગત સમસ્યાઓ તેની પ્રતિબદ્ધતાની ઊંડાઈ પર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
બોકારોની ઘટના ભારતનાં સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં પ્રવર્તમાન નિયમનકારી શૂન્યતાની યાદ અપાવે છે. મજબૂત રાષ્ટ્રીય SO2 ઉત્સર્જન ધોરણોનો અભાવ અને CEMS નું અધૂરું અમલીકરણ પ્રદૂષકોને અસરકારક જાહેર અને નિયમનકારી દેખરેખથી બચાવવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવે છે. પારદર્શિતાના અભાવે સમગ્ર ક્ષેત્રમાં સાચી પર્યાવરણીય જવાબદારીઓનું મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ બને છે. નાણાકીય રીતે, SAIL ની નબળી વેચાણ અને નફા વૃદ્ધિ, નીચા ROE સાથે, જરૂરી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અપગ્રેડ માટે નોંધપાત્ર મૂડી રોકાણની મર્યાદિત ક્ષમતા સૂચવે છે. તેનો P/E રેશિયો, જે પાંચ વર્ષના ઉચ્ચ સ્તરની નજીક છે, તે તેના ઓપરેશનલ પ્રદર્શનથી ડિસ્કનેક્ટ થયેલો લાગે છે, જે સંભવિત મૂલ્યાંકન જોખમ ઊભું કરે છે. વધુમાં, SAIL પર ₹44,708 કરોડ થી વધુની નોંધપાત્ર આકસ્મિક જવાબદારીઓ (contingent liabilities) છે, અને તેની કુલ જવાબદારીઓ તેના માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે, જે એક અસ્થિર બેલેન્સ શીટ સૂચવે છે.
જેમ જેમ વૈશ્વિક બજારો સસ્ટેનેબિલિટીને વધુ પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે, તેમ તેમ સ્ટીલ ઉત્પાદકોની પર્યાવરણીય પ્રથાઓ સ્પર્ધાત્મકતા અને બજાર પ્રવેશ માટે નિર્ણાયક બનશે. SAIL જેવા મુખ્ય ખેલાડીઓએ EU ના CBAM અને ગ્રીન સ્ટીલ ટેક્સોનોમી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સાથે સુસંગત થવા માટે સ્વચ્છ ટેકનોલોજી અને કડક ઉત્સર્જન નિયંત્રણો અપનાવવાની ગતિ વધારવી પડશે. SAIL માટે વિશ્લેષકોનો સેન્ટિમેન્ટ મોટાભાગે તટસ્થ છે, જેમાં સરેરાશ પ્રાઇસ ટાર્ગેટ સંભવિત ડાઉનસાઇડ સૂચવે છે. મજબૂત પર્યાવરણીય સંચાલન તરફ નિર્ણાયક ફેરફાર વિના, આ ક્ષેત્ર ફક્ત નિયમનકારી દંડ જ નહીં, પરંતુ આકર્ષક એક્સપોર્ટ માર્કેટમાંથી નોંધપાત્ર બાકાત રહેવાનું જોખમ ધરાવે છે, જે ભારતના ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિના ઉદ્દેશ્યોને અવરોધી શકે છે અને જાહેર આરોગ્યની ચિંતાઓને વધારી શકે છે.