ભારતમાં ઇકોલોજીકલ સંકટ: આર્થિક અને રોકાણ માટે મોટા જોખમો?

પ્રોફેસર જગદીશ કૃષ્ણસ્વામીએ અનિલ અગ્રવાલ ડાયલોગ દરમિયાન રજૂ કરેલા તારણો ભારતના આર્થિક ભવિષ્ય માટે એક નિર્ણાયક વળાંક દર્શાવે છે. આક્રમક પ્રજાતિઓના વધતા પ્રસાર અને પાણીના ગંભીર અસંતુલનને કારણે થયેલા ઇકોલોજીકલ બદલાવ ફક્ત પર્યાવરણ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે રોકાણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને દેશના કૃષિ ક્ષેત્ર માટે પણ વાસ્તવિક જોખમો ઉભા કરી રહ્યા છે. આ ફેરફારો મૂડી ફાળવણી અને વિકાસ નીતિઓના નિર્માણમાં વ્યૂહાત્મક પરિવર્તનની માંગ કરે છે.

આક્રમક પ્રજાતિઓનું જોખમ

ભારતમાં ઉપગ્રહ ડેટા 'ગ્રીનિંગ' (greening) દર્શાવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આક્રમક એલિયન પ્રજાતિઓ (invasive alien species) મોટી ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આ પ્રજાતિઓ ફક્ત લેન્ડસ્કેપને બદલી રહી નથી, પરંતુ જમીનની રચના (soil composition) અને જળચક્ર (hydrological cycles) ને પણ ફરીથી આકાર આપી રહી છે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઘાટ જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં. આના આર્થિક પરિણામો નોંધપાત્ર છે; આક્રમક પ્રજાતિઓનો વૈશ્વિક ખર્ચ અબજો ડોલર સુધી પહોંચે છે, અને ભારતે 1960-2020 દરમિયાન અંદાજે $127.3 બિલિયન નો ખર્ચ કર્યો છે. રહેઠાણોના ટુકડા થવા, જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે આ આક્રમણનું સંકટ વધી રહ્યું છે, જે સીધી રીતે કૃષિ ઉત્પાદન, મત્સ્યઉદ્યોગ અને પ્રત્યક્ષ રીતે ઇકોસિસ્ટમને જોખમમાં મૂકે છે. આક્રમક છોડનો અનિયંત્રિત ફેલાવો હવે ભારતના બે તૃતીયાંશ કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે લાખો લોકોને સામાજિક-પર્યાવરણીય જોખમોથી ખુલ્લા પાડે છે અને પ્રકૃતિ પર નિર્ભર આજીવિકાને જોખમમાં મૂકે છે. આ ઇકોલોજીકલ અસંતુલન સીધું જ સ્થિર ઇકોસિસ્ટમ અને અનુમાનિત કૃષિ ઉત્પાદન પર આધારિત ક્ષેત્રો માટે નાણાકીય જોખમમાં પરિણમે છે.

પાણીનું અસંતુલન એક મેક્રોઇકોનોમિક ખતરો

ભારતમાં પાણીનું સંકટ હવે માત્ર અછતનું નથી, પરંતુ ગંભીર અસંતુલનનું છે, જેમાં અતિવૃષ્ટિ, પૂર અને તીવ્ર દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ એકસાથે જોવા મળે છે. રાજસ્થાનમાં ઈન્દિરા ગાંધી નહેર જેવી યોજનાઓના કારણે સ્થાનિક ભેજ વધે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારો દુષ્કાળનો સામનો કરે છે. તેના આર્થિક પરિણામો વ્યાપક છે: કૃષિ, જે ભારતના 15% જીડીપી (GDP) નું નિર્માણ કરે છે અને 40% વસ્તીને રોજગારી આપે છે, તે અનિયમિત હવામાન પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. જેના કારણે પાક નિષ્ફળ જાય છે, આવક ઘટે છે અને ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમાય છે. આબોહવા પરિવર્તનની અસરોને કારણે 2030 સુધીમાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં 16% સુધીનો ઘટાડો થવાની સંભાવના છે, જે 2.8% જીડીપી (GDP) નુકસાનની સમકક્ષ છે. વધુમાં, પાણીની અછત એક સિસ્ટમિક જોખમ તરીકે ઉભરી રહી છે, જેમાં વૈશ્વિક જીડીપી (GDP) નો લગભગ 60% ભાગ પાણીની ઉપલબ્ધતાના મુદ્દાઓ માટે સંવેદનશીલ છે. ભારત 2030 સુધીમાં પાણીની માંગ બમણી થવાનો અંદાજ લગાવી રહ્યું છે, જે આર્થિક વૃદ્ધિમાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે અને દેશની તથા કોર્પોરેટ સ્થિરતાને અસર કરી શકે છે. પાણીના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ, જેનો અંદાજ $60–75 બિલિયન છે, તે નિર્ણાયક છે, પરંતુ તે ફક્ત અછતને બદલે આ સિસ્ટમિક અસંતુલનને ધ્યાનમાં લેવું આવશ્યક છે.

સંભવિત બેર કેસ (The Forensic Bear Case)

આ એકબીજા સાથે જોડાયેલા ઇકોલોજીકલ પડકારો ભારતના આર્થિક માર્ગ અને રોકાણ વાતાવરણ માટે નોંધપાત્ર જોખમ ઉભું કરે છે. મોટી ડેમ અને નહેરો જેવી જૂની, પુરવઠા-કેન્દ્રિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોડેલો પરની નિર્ભરતા, અસ્થિર જળ પેટર્ન અને ભારે હવામાન ઘટનાઓનું સંચાલન કરવા માટે અપૂરતી બની રહી છે. શાસનમાં નિષ્ફળતાઓ અને કડક નિયમનના અભાવે, ખાસ કરીને ભૂગર્ભજળના નિષ્કર્ષણ અંગે, મહત્વપૂર્ણ સંસાધનોના ઘટાડાને વધારે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ખેતી માટે મફત અથવા ભારે સબસિડીવાળી વીજળી, ડાંગર જેવા પાણી-આધારિત પાકો માટે વધુ પડતા નિષ્કર્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભજળમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે અને રાજ્ય વીજળી બોર્ડને મોટું નાણાકીય નુકસાન થાય છે. વોટર-ઇન્ટેન્સિવ પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ, જે વધતા પાણીના તણાવનો સામનો કરતા વિસ્તારોમાં અસ્થિર બની શકે છે, તેને કારણે 'સ્ટ્રેન્ડેડ એસેટ્સ' (stranded assets) નું ઊંચું જોખમ છે. વધુમાં, પ્રદૂષણ અને આક્રમક પ્રજાતિઓ સહિત પર્યાવરણીય અધોગતિના આર્થિક ખર્ચ નોંધપાત્ર છે, જેમાં ફક્ત 1960-2020 દરમિયાન આક્રમક પ્રજાતિઓથી $127.3 બિલિયન અને વાયુ પ્રદૂષણને કારણે વાર્ષિક આશરે 3% જીડીપી (GDP) ખર્ચ થાય છે. પશ્ચિમ ઘાટ જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં અનિયંત્રિત વિકાસ, માત્ર જૈવવિવિધતાને જ નહીં, પરંતુ પ્રવાસન અને કૃષિ પર નિર્ભર પ્રાદેશિક અર્થતંત્રોને પણ જોખમમાં મૂકે છે, જેનાથી વન્યજીવો સાથે સંઘર્ષ અને આદિવાસી વસ્તીનું વિસ્થાપન થઈ શકે છે. કાયદાકીય અને નીતિગત માળખાં ઘણીવાર પર્યાવરણીય વિક્ષેપો કરતાં પાછળ રહે છે, જેના કારણે નિયમનકારી અંતર સર્જાય છે જે વધુ શોષણને અને ધીમા અનુકૂલનને મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગંભીર પાણીના સંકટ છતાં, તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં ભૂગર્ભજળના ઉપયોગ માટે નિયમનકારી માળખાં રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા નબળી રીતે અમલ કરવામાં આવ્યા છે. ભૂતપૂર્વ સર્વોચ્ચ ન્યાયાધીશ દીપક ગુપ્તા દ્વારા નોંધાયેલ, પર્યાવરણીય નુકસાન કરતાં પ્રક્રિયા પર અદાલતોનો ભાર, અપરિવર્તનીય ઇકોલોજીકલ નુકસાનના જોખમને વધારે છે.

ભવિષ્યનું દૃશ્ય

આ જટિલ પર્યાવરણીય પડકારોનો સામનો કરવા માટે ટકાઉ, આબોહવા-પ્રતિરોધક વ્યૂહરચનાઓ તરફ મૂળભૂત પરિવર્તનની જરૂર છે. 2030 સુધીમાં ભારતના આબોહવા કાર્ય માટે જરૂરી રોકાણનો અંદાજ યુએસ $1.5 ટ્રિલિયન છે, જેમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા, પાણીની સુરક્ષા અને ટકાઉ કૃષિનો સમાવેશ થાય છે. ખાનગી ક્ષેત્રનું રોકાણ નિર્ણાયક છે, પરંતુ નવીન નાણાકીય સાધનો અને મ્યુનિસિપાલિટીઓની શાખ સુધારવા તથા રોકાણના જોખમો ઘટાડવા માટે સિસ્ટમિક ફેરફારોની જરૂર છે. 'બ્લુ-ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' (blue-green infrastructure), સહભાગી ભૂગર્ભજળ વ્યવસ્થાપન અને પાણી-કાર્યક્ષમ કૃષિ પદ્ધતિઓનું એકીકરણ આવશ્યક નીતિ દિશાઓ છે. 'ગ્રીન વોટર' – વનસ્પતિ માટે જમીનમાં સંગ્રહિત વરસાદી પાણી – ને 'બ્લુ વોટર' (સપાટી અને ભૂગર્ભજળ) ની સાથે મૂલ્ય આપવાની દિશામાં આગળ વધવું એ અસરકારક આબોહવા પરિવર્તન વ્યવસ્થાપન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતના પરિવર્તનની સફળતા તેની આર્થિક વિકાસને ઇકોલોજીકલ સંરક્ષણ સાથે જોડવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે, જે આ વધતા પર્યાવરણીય અને સિસ્ટમિક જોખમોને ધ્યાનમાં લેતા રોકાણને પ્રોત્સાહન આપે છે, અને આમ લાંબા ગાળાની સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.