Whalesbook
આબોહવા પરિવર્તનના વધતા ખતરા સામે લડવા માટે, ભારતની ૧૬મી ફાઇનાન્સ કમિશને પોતાના ૧૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ સુપરત કરેલા રિપોર્ટમાં ગરમી (Heatwaves) અને વીજળીના કડાકા (Lightning strikes) ને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સૂચિત આફતો તરીકે સામેલ કરવાની ઔપચારિક ભલામણ કરી છે. આ નિર્ણય, આ ઘટનાઓની વધતી જતી અસર અને તેના કારણે થતા મૃત્યુઆંકને ધ્યાનમાં રાખીને, પરંપરાગત વર્ગીકરણથી આગળ વધીને આબોહવા સંબંધિત જોખમો સામે વધુ સક્રિય અભિગમ દર્શાવે છે.
આ ભલામણોને ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ નાણા મંત્રી દ્વારા રજૂ કરાયેલા યુનિયન બજેટમાં સરકારે સ્વીકારી લીધી છે. નાણા પંચ દ્વારા ૨૦૨૬-૨૭ ના નાણાકીય વર્ષ માટે રાજ્યોને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અનુદાન (Finance Commission grants) તરીકે ₹૧.૪ લાખ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ સુધીના પાંચ વર્ષના ગાળા માટે સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (SDRF) અને સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન ફંડ (SDMF) માટે કુલ ₹૨,૦૪,૪૦૧ કરોડ ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ કુલ રકમમાં, કેન્દ્ર સરકાર ₹૧,૫૫,૯૧૫.૮૫ કરોડ નું યોગદાન આપશે, જ્યારે રાજ્યો ₹૪૮,૪૮૫.૧૫ કરોડ ભોગવશે. મોટાભાગના રાજ્યો માટે ખર્ચ-વહેંચણી ગુણોત્તર (Cost-sharing ratio) ૭૫:૨૫ અને ઉત્તર-પૂર્વીય તથા પર્વતીય પ્રદેશો માટે ૯૦:૧૦ યથાવત રહેશે. આ ફંડમાં ફાળવણી ૮૦% SDRF અને ૨૦% SDMF માટે રહેશે, જે અનુક્રમે ₹૧,૬૩,૫૨૧ કરોડ અને ₹૪૦,૮૮૦ કરોડ થાય છે. આ નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા આપત્તિ પ્રતિભાવ અને ઘટાડવાની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય પ્રયાસોમાં વધારો દર્શાવે છે.
ગરમી અને વીજળીના કડાકાને રાષ્ટ્રીય આફત તરીકે માન્યતા આપવા પાછળ નક્કર આંકડાકીય પુરાવા છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે ૨૦૧૮ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન ગરમી કે હીટવેવ્સના કારણે ભારતમાં ૩,૭૯૮ લોકોના મોત થયા હતા. ૧૯૮૧ થી ૨૦૨૨ વચ્ચે ગરમ દિવસોની સંખ્યા અને તીવ્રતામાં થયેલો તીવ્ર વધારો આ વધતા જતા ખતરાને સ્પષ્ટ કરે છે. તે જ સમયે, કુદરતી આફતોથી થતી જાનહાનિમાં વીજળીનો કડાકો એક મુખ્ય કારણ બની ગયો છે. માત્ર ૨૦૨૨ માં, વીજળીના કારણે ૨,૮૮૭ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જે તે વર્ષે કુદરતી શક્તિઓને કારણે થયેલી કુલ ૮,૦૬૦ જાનહાનિના ૩૫.૮% જેટલા હતા. આ આંકડા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આ વધતી કટોકટી માટે ઔપચારિક, રાષ્ટ્રીય સ્તરની પ્રતિભાવ પદ્ધતિની જરૂર છે. ઐતિહાસિક રીતે, વીજળીને કેન્દ્રીય રીતે સૂચિત આફત માનવામાં આવતી ન હતી, અને સરકાર અગાઉ દલીલ કરતી હતી કે મોટાભાગના મૃત્યુ જાગૃતિના પગલાં દ્વારા અટકાવી શકાય છે. હીટવેવ્સના વર્ગીકરણમાં પણ આવી જ સમસ્યાઓ હતી.
આ નવા વર્ગીકરણથી રાજ્યોને આપત્તિ રાહત ભંડોળ (disaster relief funds) વધુ સીધી અને સતત રીતે મેળવવામાં મદદ મળશે. આ નીતિગત ફેરફાર ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આબોહવા સંબંધિત આર્થિક નુકસાન વધી રહ્યું છે. પૂર, વાવાઝોડા અને અતિશય ગરમીને કારણે ભારતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ પર મોટો બોજ પડી રહ્યો છે, જેનાથી વીમા પ્રીમિયમ વધી રહ્યા છે અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વીમા યોગ્યતા (insurability) અંગે ચિંતાઓ વધી રહી છે. કમિશનનો રિપોર્ટ ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સને મજબૂત કરવા પર પણ ભાર મૂકે છે, જે પારદર્શિતા અને ભંડોળના કાર્યક્ષમ ઉપયોગને સુનિશ્ચિત કરવા માટે નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમને રીઅલ-ટાઇમ ડેટા પ્લેટફોર્મ તરીકે વિકસાવવાનું સૂચન કરે છે. વધુમાં, કમિશને રાજ્યોને રેવન્યુ ડેફિસિટ ગ્રાન્ટ્સ (revenue deficit grants) બંધ કરવાની ભલામણ કરી છે, જેથી તેઓ નાણાકીય સુધારા અને ખર્ચ નિયંત્રણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે. આ પગલાં રાજ્યો અને કેન્દ્ર સરકાર બંને માટે નાણાકીય શિસ્ત (fiscal discipline) ને મજબૂત બનાવશે. આર્થિક રીતે, આબોહવા અનુકૂલન (climate adaptation) ખર્ચ પહેલેથી જ GDP નો નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે, જે સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) માટે લાંબા ગાળાના આર્થિક મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.