ભારતમાં જંગલ નિયમોમાં મોટો ફેરફાર: કંપનીઓને જંગલ જમીન પર પ્લાન્ટેશનની છૂટ, પર્યાવરણ અને રોકાણકારો માટે શું છે અર્થ?

2 જાન્યુઆરી, 2026 થી અમલમાં આવેલા વન (સંરક્ષણ અને સંવર્ધન) અધિનિયમ, 1980 માં કરાયેલા સુધારા મુજબ, જંગલ જમીન પર વૃક્ષારોપણ અને વનીકરણ (afforestation) કાર્યોને હવે 'ફોરેસ્ટ્રી એક્ટિવિટીઝ' (forestry activities) તરીકે ગણવામાં આવશે. આ બદલાવ હેઠળ, ખાનગી કંપનીઓ સહિતની સંસ્થાઓને Net Present Value (NPV) અને Compensatory Afforestation (CA) જેવી ફરજિયાત ફી ચૂકવવાની જરૂર રહેશે નહીં. સરકારનું કહેવું છે કે આ પગલું દેશમાં લાકડાની અછતને પહોંચી વળવા અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે લેવાયું છે, ખાસ કરીને પલ્પ અને કાગળ ઉદ્યોગ માટે. આનાથી જમીનના પુનર્જીવન અને દેશના કુલ વન આવરણને 33% સુધી પહોંચાડવાના લક્ષ્યાંકમાં પણ મદદ મળશે. રાજ્યોને આ પ્લાન્ટેશનમાંથી થતી આવક માટે પોતાની ફ્રેમવર્ક વિકસાવવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

જોકે, ટીકાકારો આ નીતિને 'ગ્રીનવોશિંગ' (greenwashing) ગણાવી રહ્યા છે અને દલીલ કરી રહ્યા છે કે આ જંગલ જમીનના વ્યાપારી શોષણનો છૂપો માર્ગ છે. NPV અને CA ફી માંથી મુક્તિ મળવાથી પર્યાવરણીય નુકસાનને ભરપાઈ કરવા માટેના મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા ઉપાયો દૂર થઈ ગયા છે. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે આવા પ્રયાસોમાં યુકેલિપ્ટસ અને બાવળ (acacia) જેવા મોનોકલ્ચર (monocultures) પ્લાન્ટેશનને પ્રોત્સાહન મળશે, જે કુદરતી, વિવિધતાસભર ઇકોસિસ્ટમ કરતાં અલગ છે. આવા પ્લાન્ટેશન ભૂગર્ભજળને મોટા પ્રમાણમાં વાપરી શકે છે, જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડી શકે છે અને જૈવવિવિધતા (biodiversity) ને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આવા વાણિજ્યિક પ્લાન્ટેશન કુદરતી જંગલોનો નાશ કરી શકે છે અને વન્યજીવન માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.

આ નીતિ આદિવાસી અને જંગલ વિસ્તારોમાં રહેતા સમુદાયો માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે, જેમની આજીવિકા જંગલ ઉત્પાદનો પર નિર્ભર છે. આ ફેરફાર Forest Rights Act હેઠળના તેમના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે. આ પગલું ભારતનાં Green Credit Programme સાથે પણ જોડાયેલું છે, જે વૃક્ષારોપણ જેવી પર્યાવરણ-પક્ષી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. બીજી તરફ, યુરોપિયન યુનિયનની EU Deforestation Regulation (EUDR), જે 30 ડિસેમ્બર, 2026 થી સંપૂર્ણપણે લાગુ થશે, તેના કારણે પણ ભારતીય નિકાસકારો પર દબાણ વધ્યું છે. આ નિયમ હેઠળ EU માં આયાત થતા ઉત્પાદનોને જંગલ વિનાશ-મુક્ત સાબિત કરવા પડશે. યુરોપિયન યુનિયનને થતી અબજો ડોલરની કૃષિ અને લાકડાની નિકાસ માટે આ એક મોટું જોખમ બની શકે છે. એ પણ નોંધનીય છે કે સરકાર પાસે હાલમાં પણ વૃક્ષારોપણ અને જમીન સુધારણા કાર્યક્રમો માટે મોટો ફંડ (funds) વાપર્યા વગર પડ્યો છે. હાલમાં, ભારતનું કુલ વન આવરણ તેના ભૌગોલિક વિસ્તારના આશરે 21.7% છે, જે 33% ના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકથી ઘણું ઓછું છે.