IIT Kharagpur ના નવા અભ્યાસમાં કોલકાતામાં 14 હીટ હોટસ્પોટ (heat hotspots) મળ્યા છે, જ્યાં તાપમાન **36 ડિગ્રી સેલ્સિયસ** સુધી પહોંચે છે. સંશોધકોએ આને **2000 થી 2020** દરમિયાન વૃક્ષોના **33%** ઘટાડા અને જળ સ્ત્રોતોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડા સાથે જોડ્યું છે. આ પરિસ્થિતિ ઝડપી શહેરી વિકાસ અને જરૂરી હરિયાળી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં પડકાર ઊભો કરે છે.
કોલકાતાની ગરમીનો સંકટ: IIT Kharagpur નો ઘટસ્ફોટ
કોલકાતા એક ગંભીર શહેરી ગરમીના સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. IIT Kharagpur દ્વારા કરાયેલા એક નવા અભ્યાસમાં શહેરના 14 હીટ હોટસ્પોટ (heat hotspots) ની ઓળખ થઈ છે, જ્યાં જમીનનું તાપમાન 34 થી 36 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જાય છે. ખાસ કરીને Dalhousie Square, Esplanade, Park Street જેવા વિસ્તારો અને ઝડપથી વિકસતું New Town પણ આ ગરમીથી ખૂબ પ્રભાવિત છે, જ્યારે Kalyani અને Kanchrapara જેવા હરિયાળા વિસ્તારોની સરખામણીમાં અહીં તાપમાન ઘણું વધારે જોવા મળે છે.
શહેરી વિકાસ અને સ્થાનિક હવામાન પર અસર
આ સંશોધન શહેરના બદલાતા લેઆઉટ અને વધતા તાપમાન વચ્ચે સીધો સંબંધ દર્શાવે છે. વર્ષ 2000 થી 2020 દરમિયાન, કોલકાતામાં લગભગ 60 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં વૃક્ષોનું નિકંદન થયું, જે શહેરના કુલ વિસ્તારના લગભગ એક તૃતીયાંશ જેટલું છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, શહેરના જળ સ્ત્રોતો 10 ચોરસ કિલોમીટર જેટલા સંકોચાઈ ગયા. કુદરતી ઠંડકના સ્ત્રોતો ઘટતાં, શહેરમાં ડામર અને કોંક્રીટ જેવી અપ્રવેશ્ય સપાટીઓમાં ભારે વધારો થયો, જે શહેરના 72% થી વધીને 86% થઈ ગઈ. આ પદાર્થો ગરમી શોષી લે છે અને તેને જાળવી રાખે છે, જેનાથી 'અર્બન હીટ આઇલેન્ડ' (urban heat island) અસર વધુ તીવ્ર બને છે.
ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિ અને પર્યાવરણીય જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન
જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર ઔદ્યોગિક પુનર્જીવન અને માળખાકીય વિકાસ પર ભાર મૂકી રહી છે, ત્યારે આ અભ્યાસ પર્યાવરણીય અધોગતિને અવગણવાના આર્થિક અને જાહેર આરોગ્યના જોખમોને ઉજાગર કરે છે. વનસ્પતિ અને જળ સ્ત્રોતોના ઘટાડાને માત્ર વધતા તાપમાન સાથે જ નહીં, પરંતુ હવાની ગુણવત્તામાં સંભવિત ઘટાડા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યો છે. સંશોધકો સૂચવે છે કે ભવિષ્યના શહેરી આયોજનમાં હરિયાળી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ. Maidan, Rabindra Sarobar અને Tollygunge Club જેવા હાલના વિસ્તારો એ વાતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે સંકલિત હરિયાળા વિસ્તારો તીવ્ર ગરમીને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
રોકાણકારો અને નીતિ નિર્માતાઓ માટે, મુખ્ય પડકાર ભવિષ્યના શહેરી વિસ્તરણમાં ટકાઉ પ્રથાઓનું એકીકરણ કરવાનો છે. તારણો સૂચવે છે કે જેમ જેમ શહેર તેના ઔદ્યોગિક અને માળખાકીય વિકાસને આગળ ધપાવશે, જો લાંબા ગાળાના આયોજનમાં વૃક્ષો અને હરિયાળીનું સંરક્ષણ સામેલ કરવામાં નહીં આવે તો પર્યાવરણીય નુકસાનને ઘટાડવાનો ખર્ચ વધી શકે છે. હિસ્સેદારો માટે આગામી તબક્કો એ જોવાનો રહેશે કે પ્રાદેશિક વિકાસ નીતિઓ આ પર્યાવરણીય માપદંડોને કેવી રીતે સમાવિષ્ટ કરે છે, ખાસ કરીને વધુ ગીચ વિસ્તારોમાં જ્યાં માળખાકીય ખર્ચ કેન્દ્રિત છે. ભવિષ્યના ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ્સમાં ફરજિયાત હરિયાળી આવરણની જરૂરિયાતો અથવા જળ સંરક્ષણ યોજનાઓ શામેલ છે કે કેમ તે જોવું, શહેરની લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય વ્યૂહરચનાનું મુખ્ય સૂચક બનશે.