હરિયાણા માઈનિંગ પર કોર્ટનો સકંજો: ગેરકાયદે ખનન સાઈટ સીલ કરવાનો આદેશ

પિચોપા કલાન ગામમાં માઈનિંગ સાઈટ સીલ કરવાનો આદેશ

પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે હરિયાણાના ચારખી દાદરી જિલ્લામાં થતા ગેરકાયદે ખનન (Illegal Mining) અને તેના કારણે થતા વ્યાપક પર્યાવરણીય નુકસાન સામે કડક પગલાં ભર્યા છે. કોર્ટે પિચોપા કલાન ગામમાં આવેલી માઈનિંગ સાઈટને તાત્કાલિક અસરથી સીલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જસ્ટિસ અશ્વિની કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ રોહિત કપૂરની ડિવિઝન બેન્ચે આ ચુકાદો આપતા સમયે પર્યાવરણીય નિયમોનું "સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન" (blatant violation of Environmental norms) અને "પ્રાકૃતિક સંસાધનોની લૂંટ અને તબાહી" (loot and plunder of natural resources) નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે આ મામલામાં અધિકારીઓની બેદરકારી (official negligence) અથવા તો તેમની મિલીભગત (complicity) હોઈ શકે છે.

મુખ્ય સચિવ પાસેથી માંગ્યો એક્શન પ્લાન

કોર્ટે હરિયાણાના મુખ્ય સચિવ (Chief Secretary) ને અંગત સોગંદનામું (personal affidavit) દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ સોગંદનામામાં રાજ્ય સરકાર પાસે પર્યાવરણીય નુકસાનને પહોંચી વળવા અને જવાબદાર પક્ષો (ખાનગી વ્યક્તિઓ અને દોષિત અધિકારીઓ) ને જવાબદાર ઠેરવવા માટે શું યોજના છે, તેની વિગતો આપવાની રહેશે. અગાઉ, એડવોકેટ કમિશનર (Advocate Commissioner) ના રિપોર્ટ અને ડ્રોન સર્વે ફૂટેજ (drone survey footage) પરથી જાણવા મળ્યું હતું કે માઈનિંગ લીઝ (lease) વિસ્તારની બહાર પણ મોટા પાયે ખનન કરવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે ટેકરીઓ ગાયબ થઈ ગઈ હતી અને ઊંડા ખાડા પડી ગયા હતા. કોર્ટે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય (Union Ministry of Environment, Forest and Climate Change) ને પણ આ મામલામાં પક્ષકાર બનાવ્યું છે અને ઉપાયો સૂચવવા કહ્યું છે. જો મુખ્ય સચિવ સંતોષકારક જવાબ નહીં આપે, તો કેસ સ્વતંત્ર એજન્સીને ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. કોર્ટે 2016 થી અત્યાર સુધીના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે હરિયાણા સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર પાસેથી સેટેલાઇટ ઇમેજરી (satellite imagery) પણ માંગી છે.

પર્યાવરણીય બેદરકારીનો પુનરાવર્તિત સિલસિલો

આ ચુકાદો અરવલ્લી જેવી સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ગેરકાયદે ખનનને કારણે થતા ગંભીર પર્યાવરણીય અધોગતિના ચાલતા આવતા મુદ્દાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ ભૂતકાળમાં અરવલ્લીમાં ગેરકાયદે ખનન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, કારણ કે તેનાથી ભૂગર્ભજળ અને હવાની ગુણવત્તાને અપરિવર્તનીય નુકસાન થયું છે. ભારતમાં પર્યાવરણીય કાયદાઓના અમલીકરણમાં ન્યાયિક સક્રિયતા (judicial activism) એક મહત્વપૂર્ણ સાધન બની રહી છે, ખાસ કરીને જ્યારે કાર્યપાલિકા અને ધારાસભાઓ દ્વારા પગલાં અપૂરતા જણાય. આ પહેલા પણ પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે ગેરકાયદે ખનનને "પર્યાવરણને મોટું નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે" તેમ કહ્યું હતું. કોર્ટે અધિકારીઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલી "બેદરકારી" (callousness) અને માઈનિંગ લીઝ રદ કરવાની ભલામણ અંગે "બચાવ" (cover-up) ના પ્રયાસોની ટીકા કરી હતી.

માઈનિંગ સેક્ટર પર અસર અને ભવિષ્ય

કોર્ટના આ નિર્ણયે માઈનિંગ સેક્ટર પર, ખાસ કરીને પર્યાવરણીય પાલન (environmental compliance) ના મુદ્દે, વધતી નિયમનકારી અને ન્યાયિક દેખરેખ (regulatory and judicial scrutiny) નો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે. તાજેતરમાં થયેલા પર્યાવરણીય માર્ગદર્શિકામાં સુધારા, જેમ કે યુનિફોર્મ કન્સેન્ટ ગાઈડલાઇન્સ (Uniform Consent Guidelines) અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ 2026 (Solid Waste Management Rules 2026), પ્રક્રિયાઓને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે, પરંતુ તે કડક દેખરેખ અને નિયમોના પાલન ન થવા પર પર્યાવરણીય વળતર (environmental compensation) પર પણ ભાર મૂકે છે. આ ઘટના માઈનિંગ ઉદ્યોગ માટે એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં પર્યાવરણીય ધોરણોનું પાલન નથી થતું, ત્યાં કામગીરીની સાતત્યતા અને રોકાણ નિર્ણયો પર અસર કરી શકે છે.