ભારતના પાવર સેક્ટરનો કમાલ: શિયાળામાં અણધાર્યો રેકોર્ડ, સિસ્ટમ 'મજબૂત' સાબિત

શિયાળામાં વીજળીની માંગનો નવો અધ્યાય

જાન્યુઆરી 2026 માં, ભારતના વીજળી ગ્રીડે એક અસામાન્ય માંગના વધારાનો સામનો કર્યો. ઉત્તર અને પૂર્વીય પ્રદેશોમાં લાંબા સમય સુધી ચાલેલી ઠંડીને કારણે હીટિંગ (heating) સંબંધિત વપરાશમાં ભારે વધારો થયો, જેના પગલે પીક લોડ (peak load) રેકોર્ડ 245 ગીગા વોટ (GW) સુધી પહોંચી ગયો. આ આંકડો અગાઉના ઉનાળાના 243 GW ના રેકોર્ડ કરતાં પણ વધારે હતો. આ અણધાર્યા શિયાળુ ઉછાળાને કારણે, એકંદર વીજળીની માંગમાં વાર્ષિક ધોરણે લગભગ 4.5% નો વધારો થયો અને તે આશરે 143 અબજ યુનિટ (BUs) નોંધાઈ. આ 2010 પછીનો સૌથી વધુ જાન્યુઆરી વપરાશ છે, જે પરંપરાગત રીતે શિયાળામાં ઓછી રહેતી માંગના દાવાને ફગાવી દે છે.

આબોહવાકીય આંચકા વચ્ચે સિસ્ટમની સ્થિરતા

આ અણધાર્યા માંગના દબાણ છતાં, ભારતીય પાવર સિસ્ટમની મજબૂતી સ્પષ્ટપણે જોવા મળી. વીજળી બજારો (power exchanges) પર ભાવ પ્રમાણમાં સ્થિર રહ્યા. રિયલ-ટાઈમ માર્કેટ (RTM) માં ટ્રેડ થયેલા વોલ્યુમમાં વાર્ષિક ધોરણે લગભગ 53% નો જંગી વધારો થઈને 4,638 મિલિયન યુનિટ (MUs) નોંધાયો, જે ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપનીઓ દ્વારા તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે કરેલા ટૂંકા ગાળાના ખરીદીના વધારાનો સંકેત આપે છે. નોંધપાત્ર રીતે, RTM માં સરેરાશ ભાવ 16% ઘટીને ₹3.72 પ્રતિ યુનિટ અને ડે-અહેડ માર્કેટ (DAM) માં ભાવ લગભગ 13% ઘટીને ₹3.86 પ્રતિ યુનિટ રહ્યા. આ ભાવ ઘટાડો એટલા માટે શક્ય બન્યો કારણ કે વીજ ઉત્પાદન પૂરતું હતું; કુલ વીજ ઉત્પાદન 6% વધીને 156 BUs થયું હતું. કોલસાનો પૂરતો સ્ટોક, જે લગભગ 18 દિવસના વપરાશને પહોંચી વળવા સક્ષમ હતો, તેણે પણ આ સ્થિરતામાં ફાળો આપ્યો. આ પરિસ્થિતિ ભૂતકાળની તુલનામાં અલગ હતી, જ્યાં વધુ પડતા નવીનીકરણીય ઊર્જાના પુરવઠાને કારણે RTM ભાવ શૂન્યની નજીક પહોંચી જતા હતા. અહીં, પૂરતા ઉત્પાદનને કારણે ભાવોમાં સાધારણ ઘટાડો જોવા મળ્યો.

વ્યાપક ઉર્જા સંક્રમણના સંદર્ભમાં

આ ઘટના ભારતના મહત્વાકાંક્ષી ઉર્જા સંક્રમણ (energy transition) ના સંદર્ભમાં મહત્વની છે. દેશ 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (non-fossil fuel) ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, અને નવેમ્બર 2025 સુધીમાં કુલ ક્ષમતામાં નવીનીકરણીય ઉર્જા (renewable energy) નો હિસ્સો 51.5% થી વધી ગયો છે. ડ્રાફ્ટ નેશનલ ઈલેક્ટ્રિસિટી પોલિસી (NEP) 2026 પણ આ પરિવર્તનને વેગ આપે છે, જેમાં 2070 સુધીમાં શુદ્ધ-શૂન્ય ઉત્સર્જન (net-zero emissions) જેવા આબોહવા લક્ષ્યોને અનુરૂપ બજાર-આધારિત નવીનીકરણીય વિસ્તરણ, ઉર્જા સંગ્રહ (energy storage) અને ગ્રીડ વિશ્વસનીયતા સુધારણા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા માટે, સિસ્ટમની અણધાર્યા માંગને સ્થિરતા સાથે પહોંચી વળવાની ક્ષમતા, આંશિક રીતે વધતા નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતોને કારણે, વધુ પરિવર્તનશીલ ઉર્જા સ્ત્રોતોને એકીકૃત કરવા માટે એક સકારાત્મક સંકેત છે. નીતિનો ઉદ્દેશ્ય સિસ્ટમની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવાનો અને બજાર પદ્ધતિઓને શ્રેષ્ઠ બનાવવાનો છે, જે આવનારા વર્ષોમાં ઉર્જા ક્ષેત્રની તૈયારી દર્શાવે છે.

વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ: માંગ અને પુરવઠાનો ખેલ

વૈશ્વિક સ્તરે વીજળીની માંગ વૃદ્ધિમાં ભારત સૌથી ઝડપથી વિકસી રહેલા દેશોમાંનો એક છે. આગામી 2030 સુધીમાં વાર્ષિક સરેરાશ 6.4% વૃદ્ધિનો અંદાજ છે, જે ઠંડક, ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ અને કૃષિ વિદ્યુતીકરણ જેવા પરિબળો દ્વારા પ્રેરિત છે. જાન્યુઆરીનો શિયાળુ ઉછાળો, ભલે અસામાન્ય હતો, પરંતુ વપરાશ વધવાના વ્યાપક વલણ સાથે સુસંગત છે. ઉદાહરણ તરીકે, નાણાકીય વર્ષ 21 થી 25 દરમિયાન ઔદ્યોગિક વપરાશમાં લગભગ 7% નો સંયુક્ત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) જોવા મળ્યો છે. આ માંગને પહોંચી વળવા માટે, ભારતે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે, જેના કારણે તે ચીન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પછી વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે. આ વિસ્તરણમાં નવીનીકરણીય ઉર્જાનો મોટો ફાળો છે, જે કુલ ક્ષમતાના અડધાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે અને મોટાભાગની નવી માંગને પહોંચી વળવાની અપેક્ષા છે. ડ્રાફ્ટ NEP 2026 નો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં માથાદીઠ વીજળી વપરાશને બમણો કરીને 2,000 kWh સુધી લઈ જવાનો છે, જે એકંદર માંગ પર સતત દબાણ સૂચવે છે.

માળખાકીય નબળાઈઓ અને ભવિષ્યના પડકારો

જાન્યુઆરીના પ્રદર્શન છતાં, ઉર્જા ક્ષેત્રમાં કેટલીક માળખાકીય નબળાઈઓ યથાવત છે. ભારત તેલ અને કુદરતી ગેસ જેવા નિર્ણાયક ઇંધણ માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર છે, જે ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા અને સપ્લાય ચેઇન જોખમોને આમંત્રણ આપે છે. કોલસાનો હિસ્સો ઘટતો હોવા છતાં, તે હજુ પણ માસિક મિશ્રણનો લગભગ 74% ભાગ બનાવે છે અને નોંધપાત્ર કોલસા આધારિત ક્ષમતાનું આયોજન હજુ પણ ચાલી રહ્યું છે. ઉર્જા સંક્રમણ માટે નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર પડશે, જેમાં 2070 સુધીમાં શુદ્ધ-શૂન્ય લક્ષ્યો માટે અંદાજે $14.23 ટ્રિલિયનનો ખર્ચ સામેલ છે. વધુમાં, અસ્થિર નવીનીકરણીય ઊર્જાનો વધતો હિસ્સો ગ્રીડ સ્થિરતા અને ઉર્જા સંગ્રહ ઉકેલો પર વધુ દબાણ લાવે છે, જે હજુ પણ શરૂઆતના તબક્કામાં છે. ડ્રાફ્ટ NEP 2026 સ્પષ્ટપણે ગ્રીડ વિશ્વસનીયતા અને સંગ્રહ જમાવટની જરૂરિયાતને સ્વીકારે છે. વિતરણ કંપનીઓની (DISCOMs) નાણાકીય સ્થિતિ પણ એક ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ અને માંગની ગતિ

આગળ જોતાં, ભારતમાં વીજળીની માંગમાં સતત વધારો થવાની ધારણા છે. ક્રિસિલ (Crisil) નો અંદાજ છે કે વર્તમાન નાણાકીય વર્ષમાં વીજળી માંગમાં 1% થી 1.5% ની વૃદ્ધિ જોવા મળશે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) નો અંદાજ છે કે 2030 સુધીમાં ભારતમાં વીજળીની માંગ વાર્ષિક સરેરાશ 6.4% ના દરે વધશે, જે આવક, શહેરીકરણ અને પરિવહન તથા કૃષિના વિદ્યુતીકરણને કારણે વિશ્વમાં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ દરોમાંનો એક છે. 2070 સુધીમાં, શુદ્ધ-શૂન્ય દૃશ્ય હેઠળ, કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતા વર્તમાન સ્તર કરતાં 14 ગણી વધી શકે છે, જેમાં સૌર, પવન, બેટરી સંગ્રહ અને પરમાણુ ઉર્જાના વિશાળ વિસ્તરણ દ્વારા નવીનીકરણીય ઉર્જાનો 90-93% હિસ્સો હશે. ડ્રાફ્ટ NEP 2026 2047 સુધીમાં માથાદીઠ વીજળી વપરાશ 4,000 kWh થી વધુ સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, જે એકંદર વીજળી વપરાશમાં સતત અને નોંધપાત્ર વધારાનો સંકેત આપે છે.