Whalesbook
ગ્રીડ પર વધતું દબાણ
ભારતમાં આ ઉનાળો ખૂબ જ તીવ્ર બની રહ્યો છે, જ્યાં વીજળીની માંગ મોસમી ધોરણે નવી ઊંચાઈએ પહોંચી ગઈ છે. ગુરુવારે, દેશભરમાં ઊંચા તાપમાન અને એર કંડિશનરના વધેલા ઉપયોગને કારણે પીક (peak) માંગ લગભગ 240 GW સુધી પહોંચી ગઈ હતી. આ આંકડો સપ્ટેમ્બર 2023 માં નોંધાયેલા 243.27 GW ના સર્વોચ્ચ સ્તરની ખૂબ નજીક છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ, મધ્ય અને પૂર્વ ભારતમાં ગરમીનું મોજું ચાલુ રહેવાની સંભાવના છે, જે ગ્રીડ પર દબાણ જાળવી રાખશે. પાવર મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે 2026 ના ઉનાળા દરમિયાન પીક માંગ આશરે 270 GW સુધી પહોંચી શકે છે, જે ઉર્જા પ્રદાતાઓ અને ગ્રીડ ઓપરેટરો માટે એક પડકારજનક સમય સૂચવે છે. આ વૃદ્ધિ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં વાર્ષિક 7-8 ટકા વધી છે, જે દર્શાવે છે કે વીજળીની માંગમાં માળખાકીય પરિવર્તન આવ્યું છે. ખાસ કરીને હીટવેવ્સ (heatwaves) આ માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે, જે દેશને વધુ ફોસિલ ફ્યુઅલ (fossil fuel) પર નિર્ભરતાના ચક્રમાં ફસાવી શકે છે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોકાણની જરૂરિયાત
ભારતની વધતી વીજળીની માંગને પહોંચી વળવા માટે આગામી બે દાયકામાં પાવર સેક્ટરમાં લગભગ $2.2 ટ્રિલિયન નું ભારે રોકાણ જરૂરી છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં ભારતની ઇન્સ્ટોલ્ડ જનરેશન ક્ષમતા 520.51 GW સુધી પહોંચી ગઈ છે અને 2035-36 સુધીમાં તેને 1,121 GW સુધી લઈ જવાની યોજના છે. તેમ છતાં, ભારે હવામાન દરમિયાન પીક લોડ્સનું સંચાલન કરવું એક ગંભીર પડકાર રહે છે. દેશ હવે માત્ર પૂરતી જનરેશન ક્ષમતા રાખવાને બદલે સિસ્ટમની લવચીકતા (flexibility) અને પીક મેનેજમેન્ટ (peak management) સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. આ માટે એનર્જી સ્ટોરેજ (energy storage) જેમ કે પમ્પ્ડ હાઇડ્રો (pumped hydro) અને બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) માં ઝડપી રોકાણની જરૂર છે. સરકાર નવીનીકરણીય ઉર્જા (renewable energy) ના લક્ષ્યાંકોને સક્રિયપણે આગળ ધપાવી રહી છે, જેનો ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-ફોસિલ ફ્યુઅલ ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનો છે, જેમાં 2024 માં નવીનીકરણીય ઉર્જાનો ફાળો 44% છે. જોકે, આ ચલિત નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોને સંકલિત કરવામાં ગ્રીડ સ્થિરતાના નોંધપાત્ર પડકારો છે, જેના માટે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ₹7.6 ટ્રિલિયન નું રોકાણ આગામી છ વર્ષમાં જરૂરી છે. તાત્કાલિક પુરવઠો વધારવા માટે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના જાળવણી કાર્યને વિલંબિત કરીને લગભગ 10,000 MW ઉમેરવામાં આવી રહ્યું છે અને નવીનીકરણીય તથા બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સને પણ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ, રાતોરાત જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે આયાતી લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) પરની નિર્ભરતા, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે ભાવ અને ઉપલબ્ધતામાં થતી અસર, સપ્લાય ચેઇનમાં નબળાઈઓ ઉભી કરે છે.
મુખ્ય જોખમો અને રોકાણકારોની ચિંતાઓ
સરકાર દ્વારા પૂરતા વીજ પુરવઠાની ખાતરી હોવા છતાં, ગરમીના મોજાની વધતી જતી પરિસ્થિતિ પુરવઠા-માંગમાં અસમાનતા અને સંભવિત વિક્ષેપોનું ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. 'હીટ-પાવર ટ્રેપ' (heat-power trap) એક વાસ્તવિક ચિંતા છે, જ્યાં વધતું તાપમાન ઉર્જા વપરાશમાં વધારો કરવાની ફરજ પાડે છે, જે ઘણીવાર ફોસિલ ફ્યુઅલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેનાથી આબોહવા પરિવર્તન વધે છે અને વધુ ગંભીર હીટવેવ્સ આવે છે. ક્ષમતા વૃદ્ધિ નોંધપાત્ર હોવા છતાં, લાંબા સમય સુધી ચાલતી, તીવ્ર ગરમી હેઠળ ટ્રાન્સમિશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્કની સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) એક ચિંતાનો વિષય છે. ઐતિહાસિક ડેટા દર્શાવે છે કે હીટવેવ્સ દરમિયાન પાવર આઉટેજ (power outage) મિનિટોમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. પાવર ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપનીઓ (DISCOMs) નું નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય પણ એક જોખમ ઊભું કરે છે. તેમની સતત નાણાકીય તણાવ સ્થિતિ ક્ષમતા વૃદ્ધિ માટે જરૂરી રોકાણમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. વધુમાં, કેટલાક પાવર સેક્ટર સ્ટોક્સનું ઊંચું મૂલ્યાંકન, જેમ કે અદાણી પાવર (Adani Power) જે લગભગ 36x ના P/E રેશિયો પર ટ્રેડ કરી રહ્યું છે અને જેનું વાજબી મૂલ્ય (fair value) વર્તમાન કિંમત કરતાં ઘણું ઓછું છે, તે બજારની અસ્થિરતા વચ્ચે ઓવરવેલ્યુએશન (overvaluation) ની સંભાવના સૂચવે છે. ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા, ખાસ કરીને યુએસ-ઈરાન સંઘર્ષ અને હોર્મુઝના અખાતમાં (Strait of Hormuz) વિક્ષેપો, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવને $100 પ્રતિ બેરલ થી ઉપર લઈ ગયા છે, જે ફુગાવાના દબાણમાં વધારો કરે છે, કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (current account deficit) ને વિસ્તૃત કરે છે અને ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ લાવે છે. આ સીધી રીતે ઉર્જા આયાત ખર્ચ અને એકંદર બજારના સેન્ટિમેન્ટને અસર કરે છે. આ ઉર્જા ભાવ આંચકો અને સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપ એક પડકારજનક ઓપરેટિંગ વાતાવરણ બનાવી શકે છે, જે સંભવતઃ અર્નિંગ ડાઉનગ્રેડ (earnings downgrade) અને માર્કેટ ડ્રોડાઉન (market drawdown) તરફ દોરી શકે છે.
આગળનો દૃષ્ટિકોણ
ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ, વ્યાપારી વિસ્તરણ, ઉપકરણોની માલિકીમાં વધારો અને ઇલેક્ટ્રિફિકેશન (electrification) ઓફ મોબિલિટી (mobility) થી વધતી વીજળીની માંગ દ્વારા સંચાલિત, ભારતનો પાવર સેક્ટર સતત વૃદ્ધિ અને પરિવર્તન માટે તૈયાર છે. પાવર મંત્રાલયનો અંદાજ છે કે 2026 ના ઉનાળામાં પીક માંગ 270 GW થી વધી શકે છે, જે પીક લોડ્સને પહોંચી વળવાના સતત પડકારને પ્રકાશિત કરે છે. સેક્ટરની વ્યૂહરચના વધુને વધુ સિસ્ટમ લવચીકતા અને પીક માંગના સંચાલન પર કેન્દ્રિત છે, જેના માટે સ્ટોરેજ અને અદ્યતન ગ્રીડ ટેકનોલોજીમાં સતત રોકાણની જરૂર છે. જ્યારે નવીનીકરણીય ઉર્જાનો અમલ ઝડપી ગતિએ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે તીવ્ર હવામાન દરમિયાન ગ્રીડ સ્થિરતા અને વિશ્વસનીય પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે સાવચેતીપૂર્વકનું આયોજન, નોંધપાત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને તાત્કાલિક ઉર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા તથા લાંબા ગાળાના ડિકાર્બોનાઇઝેશન (decarbonisation) લક્ષ્યાંકોને પ્રાપ્ત કરવા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂર પડશે.