ભારતમાં PNG કનેક્શનના લક્ષ્યાંક ચૂકી રહ્યું છે? કામદારોની અછત અને ધીમી માંગ મુખ્ય કારણો!

ભારતમાં સ્વચ્છ બળતણ તરીકે Piped Natural Gas (PNG) નો ઉપયોગ વધારવાના સરકારના પ્રયાસોને મોટા અવરોધોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. નીતિગત પ્રોત્સાહન હોવા છતાં, PNG કનેક્શનના વિસ્તરણની ગતિ અપેક્ષા કરતાં ઘણી ધીમી છે. સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (CGD) કંપનીઓ દૈનિક કનેક્શનના લક્ષ્યાંકો ચૂકી રહી છે, જે દેશના ઉર્જા સંક્રમણ (energy transition) માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે.

મુખ્ય પડકારો: કામદાર અને માંગ

આ કનેક્શન સ્થાપિત કરવાની વર્તમાન ગતિ દૈનિક 8,000 થી 10,000 ની આસપાસ છે, જે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના 1,00,000 ના લક્ષ્યાંક કરતાં ઘણી ઓછી છે. આ ઘટ પાછળનું એક મુખ્ય કારણ પ્રમાણિત ગેસ પ્લમ્બરની વ્યાપક અછત છે, ખાસ કરીને દિલ્હી, મુંબઈ અને અમદાવાદ જેવા મુખ્ય વિસ્તારોમાં. તાજેતરના ચૂંટણીલક્ષી વિઘ્નોને કારણે કામદારો ઘરે પાછા ફરતાં આ અછત વધુ વકરી છે. CGD કંપનીઓ પાણીની સિસ્ટમ પર કામ કરી ચૂકેલા પ્લમ્બરને ઝડપથી તાલીમ આપીને ખાલી જગ્યા ભરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ નિષ્ણાતોને ચિંતા છે કે આ ઝડપી તાલીમ ગેસ લાઈન માટે જરૂરી સુરક્ષા કૌશલ્યો પૂરા પાડવામાં પૂરતી ન હોઈ શકે. LPG પુરવઠામાં વિક્ષેપને બદલવાની જરૂરિયાત દ્વારા પ્રેરિત આ અભિગમ સુરક્ષા અને વિશ્વસનીયતા માટે જોખમી બની શકે છે.

સેક્ટર ફાઇનાન્સ અને ગ્રાહક સ્વીકૃતિ

ભારતનો ઉર્જા મિશ્રણમાં કુદરતી ગેસનો હિસ્સો 6.5% (2024) થી વધારીને 2030 સુધીમાં 15% કરવાનો લક્ષ્યાંક CGD કંપનીઓ પર ભારે દબાણ લાવી રહ્યો છે. નાણાકીય રીતે, Indraprastha Gas Limited (IGL) અને Mahanagar Gas Limited (MGL) જેવી મુખ્ય કંપનીઓમાં દેવાનું સ્તર નીચું છે, જે મજબૂત મેનેજમેન્ટ સૂચવે છે. (નાણાકીય વિગતો: IGL P/E ~12.85-14.15, માર્કેટ કેપ ₹21,301-36,000 કરોડ; MGL P/E ~12.35, માર્કેટ કેપ ~₹10,742 કરોડ; Gujarat Gas Limited P/E ~21.60, માર્કેટ કેપ ₹15,174-27,852 કરોડ, મજબૂત ભૂતકાળ પ્રોફિટ વૃદ્ધિ સાથે; Adani Total Gas P/E >88.94, માર્કેટ કેપ >₹57,000 કરોડ, જે ઉચ્ચ વૃદ્ધિની અપેક્ષાઓ સૂચવે છે.) આ મેટ્રિક્સ છતાં, સેક્ટરની વૃદ્ધિ પડકારજનક છે. 60 લાખ થી વધુ ઘરોમાં PNG પાઇપલાઇન નાખેલી હોવા છતાં, તેઓએ તેમના PNG કનેક્શન સક્રિય કર્યા નથી. આનું કારણ ઘણીવાર અપફ્રન્ટ ખર્ચ અને જટિલ પ્રક્રિયાઓ છે, ખાસ કરીને ભાડાના મકાનોમાં. ઓછી ગ્રાહક ઘનતા ધરાવતા વિસ્તારોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ગોઠવવું પણ આર્થિક રીતે મુશ્કેલ છે, જે વિસ્તરણને ધીમું પાડે છે. 2030 સુધીમાં 12.5 કરોડ કનેક્શનના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવા માટે વર્તમાન વાર્ષિક કનેક્શન દરે દસ ગણાથી વધુનો વધારો જરૂરી છે, જે હાલની કાર્યકારી મર્યાદાઓને કારણે મુશ્કેલ કાર્ય બની ગયું છે. વૈશ્વિક LPG સપ્લાય સમસ્યાઓએ PNG ની માંગમાં વધારો કર્યો હોવા છતાં, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કુશળ કામદારો તે ગતિ જાળવી શકતા નથી.

જોખમો અને નિયમનકારી અવરોધો

PNG ગ્રાહકોને જોડવાની વર્તમાન પદ્ધતિમાં મુખ્ય જોખમો રહેલા છે. ગેસ લાઈન સાથે સંકળાયેલા ઇન્સ્ટોલેશન માટે ઓછી તાલીમ પામેલા પ્લમ્બરનો ઉપયોગ લીક અને અકસ્માતો જેવા સંભવિત જોખમો ઉભા કરે છે, જે CGD કંપનીઓ માટે નિયમનકારી સમસ્યાઓ અને જવાબદારીઓ તરફ દોરી શકે છે. માંગ બાજુએ, આર્થિક પરિબળો પડકારોમાં વધારો કરે છે. Gujarat Gas, જેનો લગભગ અડધો વોલ્યુમ ઔદ્યોગિક/વ્યાપારી ક્લાયન્ટ્સ પાસેથી આવે છે, જો સરકાર ગેસ ફાળવણીમાં ફેરફાર કરે તો તે વધુ જોખમમાં છે. IGL અને MGL અમુક અંશે સુરક્ષિત છે, જોકે તમામ કંપનીઓ સ્થાનિક પુરવઠામાં ઘટાડાને કારણે આયાતી LNG પર નિર્ભરતાને કારણે ઉચ્ચ ખર્ચનો સામનો કરી રહી છે. કરવેરામાં તફાવત - PNG હેઠળ VAT અને LPG હેઠળ GST - પણ PNG ને વધુ મોંઘું બનાવે છે. મંજૂરી પ્રક્રિયાઓની જટિલતા, જમીન સંપાદનના મુદ્દાઓ અને સંકલિત ડિજિટલ સિસ્ટમનો અભાવ પણ વિલંબનું કારણ બને છે.

ભારતના ગેસ લક્ષ્યાંકોનું આઉટલૂક

વિશ્લેષકો સંમત થાય છે કે CGD સેક્ટર ભારતના ઉર્જા ભવિષ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ PNG કનેક્શનના વિસ્તરણની વર્તમાન ગતિ 2030 ના લક્ષ્યાંકો સુધી પહોંચવા માટે ખૂબ ધીમી છે. દાયકાના અંત સુધીમાં 12.5 કરોડ કનેક્શનના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવું વધુને વધુ મુશ્કેલ જણાય છે. આ લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે મુખ્ય નીતિગત ફેરફારો, જેમ કે ઝડપી મંજૂરીઓ, વાજબી કરવેરા અને સુરક્ષા તથા કાર્યક્ષમતા સુધારવા માટે તાલીમમાં નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર છે. જો આ મુખ્ય મુદ્દાઓનું નિરાકરણ નહીં આવે, તો વર્તમાન ડિલિવરી સમસ્યાઓ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે, જે ભારતની ગેસ-આધારિત અર્થતંત્રની આકાંક્ષાઓને અનિશ્ચિત બનાવશે. સરકારે મંજૂરીઓને ઝડપી બનાવવા અને LPG થી શિફ્ટને સમર્થન આપવા માટે નિર્દેશો જારી કરીને આ મુદ્દાઓને સ્વીકાર્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિક અમલીકરણ ચાવીરૂપ છે.