ભારતનો ન્યુક્લિયર જુગાર: મૂડીની જરૂર છે, પણ નિયમન મુખ્ય છે

નવી દિલ્હી તેની પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતાનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર કરવા માટે એક મોટી પહેલ કરી રહી છે, 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટનું લક્ષ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે, જે દેશની આઝાદીની 100મી વર્ષગાંઠ હશે. આ લક્ષ્ય વર્તમાન નવ ગીગાવોટથી ઓછી ક્ષમતામાંથી એક મોટી છલાંગ રજૂ કરે છે, જે વિશ્વના સૌથી મોટા પરમાણુ કાફલામાંથી એક સ્થાપિત કરવાનો છે. આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના માટે અંદાજે $217 બિલિયનના રોકાણની જરૂર પડશે, જે માત્ર સ્થાનિક મૂડી દ્વારા પૂરી કરી શકાતી નથી, તેથી નોંધપાત્ર વિદેશી સામેલગીરી જરૂરી છે. સંસદે તાજેતરમાં એક કાયદો પસાર કર્યો છે જે ખાનગી અને વિદેશી કંપનીઓ માટે આ ક્ષેત્ર ખોલીને આ વિસ્તરણને સરળ બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. આ પરમાણુ ઊર્જા વિકાસમાં ભૂતકાળમાં પ્રભાવી રહેલી રાજ્ય એકાધિકારથી એક અલગ પગલું છે. નવો બિલ, ખાસ કરીને જવાબદારી (liability) સંબંધિત, ભારતના કાનૂની માળખાને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સાથે સુસંગત બનાવે છે. આ પરિવર્તન નિર્ણાયક છે, કારણ કે તે એક એવી પ્રણાલીથી દૂર જાય છે જેણે ભૂતકાળમાં રોકાણકારોને અકસ્માતો માટે સંભવિત રીતે જવાબદાર ઠેરવીને તેમને નિરાશ કર્યા હતા, જે 1984 ની ભોપાલ દુર્ઘટનાથી પ્રભાવિત હતી. અદાણી ગ્રુપ જેવી કંપનીઓએ પહેલેથી જ રસ દર્શાવ્યો છે, જે સૂચવે છે કે ભારતમાં વીજળી કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તેમાં ફેરફાર આવી શકે છે. જોકે, જરૂરી રોકાણનું પ્રમાણ એટલું મોટું છે કે મૂડી એ માત્ર એક ભાગ છે. લેખ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે અસરકારક, સ્વતંત્ર નિયમન પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતમાં પ્રથમ ક્ષેત્રો બનાવવાની અને પછી તેનું નિયમન કરવાની વૃત્તિ રહી છે, પરંતુ પરમાણુ ઊર્જાના અંતર્ગત જોખમો અને સંભવિત અકસ્માતોની ગંભીરતાને કારણે આ મોડેલ સંભવિતપણે વિનાશક બની શકે છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે નિયમનકારો પાસે પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ કરવા, પ્લાન્ટ્સ બંધ કરવા અને શક્તિશાળી કોર્પોરેટ હિતોને જવાબદાર ઠેરવવાની સત્તા હોવી જોઈએ. નિયમનકારી કુશળતા અને શાસન ક્ષમતા વિકસાવવા માટે પણ નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર પડશે. ખાનગી મૂડી સાથે મજબૂત દેખરેખના સુમેળભર્યા વિકાસ વિના, ભારતનો બોલ્ડ પરમાણુ જુગાર ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી શકે છે, તેની ઊર્જા સુરક્ષા અને સલામતીના લક્ષ્યોને જોખમમાં મૂકી શકે છે.