ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા પર ખતરો? હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિર્ભરતા વધી, વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં તેજીનો ભય

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર વધતી નિર્ભરતા: ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મોટી ચિંતા

ભારત તેની ઊર્જા સુરક્ષાને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, પરંતુ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ તેને એક દ્વિધામાં મૂકી રહી છે. એક તરફ, ભારત તેલ પુરવઠાના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવા અને વ્યૂહાત્મક ભંડાર (strategic reserves) બનાવવા પર ભાર આપી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર તેની નિર્ભરતા વધી રહી છે. આ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ, જેમાંથી ભારત તેના માસિક તેલ આયાતનો મોટો હિસ્સો મેળવે છે, તે પ્રાદેશિક અસ્થિરતાને કારણે જોખમમાં છે.

કેટલો છે વધારો અને શું છે જોખમ?

નવેમ્બર 2025 સુધીના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત તેની કુલ માસિક તેલ આયાતના લગભગ 40% માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર આધાર રાખે છે. પરંતુ તાજેતરના મહિનાઓમાં, ખાસ કરીને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, આ આંકડો વધીને લગભગ 50% થઈ ગયો છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારત દરરોજ આ માર્ગ પરથી આશરે 2.6 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરી રહ્યું છે, જે ગયા વર્ષના 2 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના આંકડા કરતાં વધુ છે. આ વધતી જતી નિર્ભરતા ભારતને કોઈપણ પ્રાદેશિક અસ્થિરતા અથવા સંઘર્ષ માટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે.

આર્થિક અસરો અને ભાવમાં વૃદ્ધિનો ભય

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોઈપણ વિક્ષેપ (disruption) તરત જ ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ પ્રીમિયમ (geopolitical risk premium) વધારી દેશે, જેના કારણે ભૌતિક અછત સર્જાય તે પહેલાં જ તેલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. વિશ્લેષકો માને છે કે હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) આશરે $71 પ્રતિ બેરલના ભાવે વેચાઈ રહ્યું છે, જેમાં પહેલેથી જ એક મોટું જોખમ પ્રીમિયમ શામેલ છે. વૈશ્વિક તેલની માંગ 2026 માં 850,000 થી 930,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ વધવાની ધારણા છે, પરંતુ સાથે સાથે વૈશ્વિક પુરવઠામાં પણ 2.4 થી 2.5 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસનો વધારો થવાની શક્યતા છે. આમ છતાં, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ બજારની નબળાઈને છુપાવીને ભાવને ઊંચા રાખી રહ્યું છે. જૂન 2025 માં, તણાવ વધવાને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $69 થી વધીને $74 પ્રતિ બેરલ થયા હતા. જો આવી સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલે અથવા ગંભીર બને, તો ભાવ $100 કે તેથી પણ વધુ થઈ શકે છે, જેના કારણે આયાત ખર્ચ, નૂર (freight) અને વીમા (insurance) માં તીવ્ર વધારો થશે, જે ભારતના રૂપિયા અને નાણાકીય તંત્ર પર બોજ વધારશે.

મર્યાદિત વૈકલ્પિક માર્ગો અને સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વની ખામી

આ જોખમોને ઘટાડવા માટે, ભારત સાઉદી અરેબિયાની ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન (East-West pipeline) અને UAE ની અબુ ધાબી ક્રૂડ ઓઈલ પાઈપલાઈન (Abu Dhabi Crude Oil Pipeline) જેવા વૈકલ્પિક માર્ગો શોધી રહ્યું છે. જોકે, આ માર્ગોની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. સાઉદી અરેબિયાની પાઈપલાઈન 7 મિલિયન bpd સુધી વહન કરી શકે છે, પરંતુ UAE ની પાઈપલાઈન સાથે મળીને તેની વ્યવહારુ વૈકલ્પિક ક્ષમતા લગભગ 2.6 થી 3 મિલિયન bpd ની આસપાસ છે. હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા લગભગ 20 મિલિયન bpd ની સરખામણીમાં આ ખૂબ ઓછું છે. આ મર્યાદિત વૈકલ્પિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અર્થ છે કે કોઈપણ ગંભીર વિક્ષેપ ઉપલબ્ધ ચેનલોને ઓવરલોડ કરી શકે છે.

ભારતના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (Strategic Petroleum Reserves) હાલમાં આશરે 74 દિવસના વપરાશ જેટલા છે, અને તેને વધારીને 90 દિવસ સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક છે. તેમ છતાં, વૈશ્વિક સ્તરે અન્ય મુખ્ય દેશોની સરખામણીમાં, ભારતમાં સંગ્રહ ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વમાં લગભગ 713.5 મિલિયન બેરલનો સંગ્રહ ધરાવે છે, જે ભારતની વર્તમાન ક્ષમતા કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.

આયાત પેટર્નમાં ફેરફાર અને આર્થિક પડકારો

ભારતની આયાત નીતિમાં વ્યૂહાત્મક ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. તે ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન બેરલ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને સાઉદી અરેબિયા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા દેશો પાસેથી વધુ વૈવિધ્યસભર સોર્સિંગ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ ફેરફારનો હેતુ આયાતને સુરક્ષિત કરવાનો અને અનુપાલન (compliance) સંબંધિત જોખમો ઘટાડવાનો છે. જોકે, મધ્ય પૂર્વ સિવાયના સ્ત્રોતોમાંથી ઊંચા ફ્રેઈટ ખર્ચને કારણે ટૂંકા ગાળામાં ક્રૂડના લેન્ડેડ ખર્ચમાં થોડો વધારો થઈ શકે છે. 2026 માટે વૈશ્વિક આર્થિક દૃષ્ટિકોણ મધ્યમ માંગ વૃદ્ધિ અને સંભવિત ઇન્વેન્ટરી બિલ્ડ્સ સૂચવે છે, જે અંતે ભાવ પર દબાણ લાવી શકે છે. કેટલાક વિશ્લેષકો 2026 માટે સપ્લાય સરપ્લસની આગાહી કરી રહ્યા છે, જે વર્તમાન જોખમ-આધારિત કિંમતોથી વિપરીત છે. તાત્કાલિક બજાર હજુ પણ મધ્ય પૂર્વમાં દરેક વિકાસ માટે સંવેદનશીલ છે.

મુખ્ય જોખમ: અતિશય નિર્ભરતા અને નાણાકીય દબાણ

ભારત માટે મુખ્ય જોખમ એક જ, સંવેદનશીલ ચૉકપોઇન્ટ (chokepoint) પર તેની વધતી જતી નિર્ભરતામાં રહેલું છે. આ સ્થિતિ એટલા માટે વધુ ગંભીર બને છે કારણ કે તેના વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો હજુ સુધી આયાત વોલ્યુમમાં થયેલા વધારાને પહોંચી વળ્યા નથી. મર્યાદિત ક્ષમતાવાળી વૈકલ્પિક પાઈપલાઈનોનો અર્થ છે કે હોર્મુઝમાં કોઈપણ મોટો વિક્ષેપ ભારતને વધુ મોંઘા, લાંબા માર્ગો પર પાછા ફરવા અથવા સંભવતઃ ઊંચા ખર્ચે પ્રતિબંધિત બેરલ્સ ખરીદવા દબાણ કરશે, જે ભારતની ઊર્જા આયાત બિલ પર સતત દબાણ લાવશે. ભૂતકાળના દાખલાઓ દર્શાવે છે કે બજારની ધારણાઓ અને સરકારી નીતિઓ સપ્લાય વિક્ષેપોની અસરને વધારી શકે છે. ભારતનો સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ, વધતો હોવા છતાં, હોર્મુઝના લાંબા સમય સુધી બંધ રહેવા સામે રક્ષણ આપવા માટે અપૂરતો છે, ખાસ કરીને જ્યારે ચીન અને જાપાન જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓની સંગ્રહ ક્ષમતા સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવે. 2026 માટે વૈશ્વિક ઓવરસપ્લાયની આગાહીઓ હોવા છતાં, ભૌગોલિક અનિશ્ચિતતાને કારણે તેલના ભાવમાં સતત વધારો ભારતના નાણાકીય સ્થિરતા અને આર્થિક વૃદ્ધિ માટે સતત ખતરો છે.