ભારતના પાવર ગ્રીડ પર સંકટ! રિન્યુએબલ એનર્જીના વધારાથી થર્મલ પ્લાન્ટ્સની હાલત ખરાબ, અસ્તિત્વ સામે પ્રશ્નાર્થ

ગ્રીડમાં અસંતુલન (Grid Imbalance)

ભારત સરકારના રિન્યુએબલ એનર્જી (Renewable Energy) ના લક્ષ્યાંકોને પહોંચી વળવા માટે કરવામાં આવી રહેલા પ્રયાસો દેશના પાવર ગ્રીડમાં અણધાર્યા ફેરફારો લાવી રહ્યા છે. સૌર (Solar) અને પવન (Wind) ઉર્જા ક્ષમતામાં થયેલા રેકોર્ડ વધારાને કારણે ગ્રીડમાં ઓસિલેશન (Oscillations) અને સ્થિરતા (Stability) સંબંધિત સમસ્યાઓ વધી રહી છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) ના અધ્યક્ષ ઘનશ્યામ પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે, ગયા વર્ષે અપેક્ષા કરતાં ઓછી રહી માંગને કારણે ગ્રીડની રિન્યુએબલ પાવર શોષવાની ક્ષમતા પર દબાણ આવ્યું છે. એપ્રિલથી ઓક્ટોબર 2025 દરમિયાન સતત વરસાદને કારણે પીક ડિમાન્ડ (Peak Demand) 245 GW રહી, જે અંદાજિત 270 GW થી ઓછી હતી. આ જનરેશન (Generation) અને માંગ વચ્ચેનો તફાવત ગ્રીડ મેનેજમેન્ટને વધુ પડકારજનક બનાવી રહ્યો છે.

થર્મલ પ્લાન્ટ્સ પર દબાણ

રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ત્રોતોના વધતા પ્રભાવને કારણે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ (Thermal Power Plants) પર ઓપરેશનલ ફ્લેક્સિબિલિટી (Operational Flexibility) જાળવી રાખવાનું દબાણ વધી રહ્યું છે, જે તેમની કાર્યક્ષમતા પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી રહ્યું છે. પરંપરાગત રીતે, થર્મલ પ્લાન્ટ્સ કાર્યક્ષમતા (Efficiency) અને નાણાકીય અસરોને કારણે પોતાનો પ્લાન્ટ લોડ ફેક્ટર (PLF) 55% થી નીચે લાવવા માટે અનિચ્છા દર્શાવતા હતા. પરંતુ, રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ત્રોતો ગ્રીડ ઓપરેશન્સને વધુ ને વધુ નિર્ધારિત કરી રહ્યા હોવાથી, થર્મલ PLFs માં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ PLF 2009-10 માં 77.5% થી ઘટીને 2021-22 સુધીમાં 53.37% થઈ ગયો છે. આગામી વર્ષોમાં આ ઘટાડો 40% સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે. આવા નીચા યુટિલાઇઝેશન (Utilization) થી રેગ્યુલેટેડ ટેરિફ (Regulated Tariff) હેઠળ થર્મલ પ્લાન્ટના રિટર્ન ઓન ઇક્વિટી (Return on Equity) માં 26% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે, જેનાથી તેઓ આર્થિક રીતે નબળા પડી રહ્યા છે. ફિક્સ્ડ કોસ્ટ (Fixed Cost) ઓછા જનરેશન યુનિટ્સ પર ફેલાવાને કારણે કોલસા આધારિત વીજળીનો અસરકારક ખર્ચ લગભગ 25% વધી શકે છે.

ટ્રાન્સમિશનની મર્યાદાઓ અને સિસ્ટમિક જોખમો

ફાઇનાન્સિયલ વર્ષના પ્રથમ દસ મહિનામાં 52 GW નવી રિન્યુએબલ ક્ષમતા સ્થાપિત થવાની સાથે, તેના અનુરૂપ ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Transmission Infrastructure) ના વિકાસની ગતિ ધીમી પડી રહી છે. જૂન 2025 સુધીમાં, ટ્રાન્સમિશનની મર્યાદાઓને કારણે દેશભરમાં 50 GW થી વધુ રિન્યુએબલ ક્ષમતા 'સ્ટ્રાન્ડેડ' (Stranded) હતી, જેના કારણે પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ અને ખર્ચમાં વધારો થયો છે. CEA 2032 સુધીમાં 600 GW રિન્યુએબલ્સને એકીકૃત કરવા માટે ટ્રાન્સમિશન યોજનાઓની વારંવાર સમીક્ષા કરી રહ્યું છે, જેને ₹2.4 લાખ કરોડ ના રાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સમિશન પ્રોગ્રામ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે. તેમ છતાં, જનરેશન પોટેન્શિયલ (Generation Potential) અને ઇવેક્યુએશન કેપેસિટી (Evacuation Capacity) વચ્ચે નોંધપાત્ર અંતર યથાવત છે, જે સ્ટ્રાન્ડેડ એસેટ્સ (Stranded Assets) નું જોખમ વધારે છે અને ટ્રાન્સમિશન ચાર્જ (Transmission Charges) માં વૃદ્ધિ કરી શકે છે.

'ડક કર્વ' અને ફ્લેક્સિબિલિટીની જરૂરિયાત

ગ્રીડમાં હવે 'ડક કર્વ' (Duck Curve) ની અસર વધુ સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે, જેમાં બપોરના સમયે રિન્યુએબલ ઉર્જાનો સરપ્લસ (Surplus) હોય છે અને સાંજે સૌર ઉર્જા ઘટતાં વીજળીની માંગમાં તીવ્ર વધારો થાય છે. આને પહોંચી વળવા માટે, CEA સમિતિએ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સને 40% ના મિનિમમ ટેકનિકલ લોડ (MTL) પર ચલાવવાની અને ટુ-શિફ્ટ (Two-Shift) ઓપરેશન્સ શોધવાની ભલામણ કરી છે. આ ઓપરેશનલ ફ્લેક્સિબિલિટી (Operational Flexibility) સૌર અને પવન ઉર્જાના પીક આઉટપુટ (Peak Output) સમયગાળા દરમિયાન વધુ રિન્યુએબલ ઇન્ટિગ્રેશન (Renewable Integration) માટે નિર્ણાયક છે. થર્મલ પ્લાન્ટ્સમાં આવી ફ્લેક્સિબિલિટીને નાણાકીય પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક યોજના પાવર મંત્રાલયને સૂચવવામાં આવી છે.

નીતિગત ઉત્ક્રાંતિ અને નિયમનકારી ખામીઓ

ઊર્જા ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલા બદલાવને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતની 2005 ની ઇલેક્ટ્રિસિટી પોલિસી (Electricity Policy) 2026 ની મધ્ય સુધીમાં સુધારવામાં આવનાર છે. આ નીતિગત સુધારા વર્તમાન વાસ્તવિકતાઓ, જેમાં થર્મલ પ્લાન્ટ્સની લવચીક કામગીરીની જરૂરિયાતનો સમાવેશ થાય છે, તેને અનુરૂપ બનાવવા માટે નિર્ણાયક છે. વધુમાં, ગ્રીડ ધોરણો (Grid Standards) નું પાલન એક ચિંતાનો વિષય રહે છે, જ્યાં એક ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવતા ગ્રીડ ઓસિલેશન્સ દૂરના સ્થળોને અસર કરી શકે છે. મહત્વની વાત એ છે કે, રાજ્ય વીજળી આયોગો (State Electricity Commissions) દ્વારા ગ્રીડ વિક્ષેપ (Grid Disruptions) અથવા પાર્ટ-લોડ ઓપરેશન્સ (Part-load Operations) માટે સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (CERC) દ્વારા નિર્ધારિત વળતર (Compensation) સિદ્ધાંતોને હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે અપનાવવામાં આવ્યા નથી, જેના કારણે થર્મલ જનરેટર્સ (Thermal Generators) ને વળતર વગરના નાણાકીય નુકસાનનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

નકારાત્મક પરિદ્રશ્ય: સ્ટ્રાન્ડેડ એસેટ્સ અને નાણાકીય સંકટ

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં મુખ્ય જોખમ એ છે કે રિન્યુએબલ ક્ષમતાના ઝડપી નિર્માણ અને પાવરને શોષવાની ગ્રીડની ક્ષમતા તથા ટ્રાન્સમિશન વિસ્તરણ વચ્ચેનો વધતો તફાવત. આ તફાવત રિન્યુએબલ એસેટ્સ (Renewable Assets) ને સ્ટ્રાન્ડેડ (Stranded) કરી શકે છે અને થર્મલ પાવર ઓપરેટર્સ (Thermal Power Operators) ની નાણાકીય સ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી શકે છે, જેમને શ્રેષ્ઠ ન હોય તેવી ઓપરેટિંગ પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવું પડે છે. PLFs માં થયેલો નોંધપાત્ર ઘટાડો, ઓછા લોડ પર કાર્યક્ષમતામાં સંભવિત ઘટાડા સાથે, થર્મલ પ્લાન્ટ્સની નફાકારકતા અને લાંબા ગાળાની કાર્યક્ષમતા પર સીધી અસર કરે છે, જે મોટાભાગે દેવા દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. ટ્રાન્સમિશન અને સ્ટોરેજ (Storage) ના સુમેળભર્યા નિર્માણ, તેમજ લવચીક થર્મલ ઓપરેશન્સ માટે સ્પષ્ટ નાણાકીય માળખા વિના, ગ્રીડની વિશ્વસનીયતા અને ઊર્જા ક્ષેત્રના મુખ્ય ખેલાડીઓની નાણાકીય સ્થિતિ જોખમમાં છે. વધુમાં, રાજ્ય આયોગો દ્વારા CERC માર્ગદર્શિકાઓ અપનાવવામાં થતો વિલંબ પણ થર્મલ જનરેટર્સ પર નાણાકીય દબાણ વધારી શકે છે.