ભારતના ગ્રીન એનર્જીના કોયડા: શા માટે રાજ્યો સસ્તા રિન્યુએબલ્સ છોડીને મોંઘી કોલસા વીજળી અપનાવી રહ્યા છે?

ભારત એક નોંધપાત્ર ઊર્જા વિરોધાભાસનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેમાં રાજ્ય વીજ વિતરણ કંપનીઓ (ડિસ્કોમ્સ) પુષ્કળ, સસ્તા રિન્યુએબલ ઊર્જા સ્ત્રોતો કરતાં મોંઘી થર્મલ કોલસા વીજળી પસંદ કરી રહી છે. મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, આસામ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યો દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલ તાજેતરના પાવર પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટ્સ (PPAs) ₹6.64 પ્રતિ યુનિટ સુધીના દરે થર્મલ પાવર માટે છે. આ ત્યારે થઈ રહ્યું છે જ્યારે સોલાર અને પવન પાવર ₹2.5-4 પ્રતિ યુનિટમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, અને ₹5 પ્રતિ યુનિટ અથવા તેનાથી ઓછા દરે સંયુક્ત સોલાર, પવન અને બેટરી સ્ટોરેજ સોલ્યુશન્સ પણ ઓફર કરવામાં આવી રહ્યા છે.

મુખ્ય મુદ્દો: વિશ્વસનીયતા અને સંગ્રહ સંબંધિત ચિંતાઓ

કોલસા માટેની આ પસંદગી પાછળનું પ્રાથમિક કારણ રિન્યુએબલ પાવરની 'અસ્થિર' (infirm) પ્રકૃતિ છે. સૌર અને પવન ઉર્જા ઉત્પાદન હવામાન પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે, અને જ્યારે સૂર્ય ચમકતો નથી અથવા પવન ફૂંકાતો નથી ત્યારે તેમાં સાતત્યનો અભાવ હોય છે. ડિસ્કોમ બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ માટે સપ્લાય ચેઇન સંબંધિત ચિંતાઓ પણ વ્યક્ત કરે છે, જે ઓફ-પીક સમય દરમિયાન ઉપયોગ માટે રિન્યુએબલ ઊર્જા સંગ્રહિત કરવા માટે નિર્ણાયક છે. બીજી તરફ, ગ્રીડ પર સતત માંગને પહોંચી વળવા માટે જરૂરી આવશ્યક બેઝલોડ પાવર થર્મલ પાવર દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવે છે.

નાણાકીય અસરો અને અટવાયેલી સંપત્તિઓ (Stranded Assets)

આ વ્યૂહાત્મક પસંદગીનો અર્થ એ છે કે ડિસ્કોમ સંભવતઃ વીજળી માટે જરૂરી કરતાં વધુ ચૂકવણી કરી રહ્યા છે, જે ગ્રાહકો માટે ઊંચા ખર્ચ અથવા ઉપયોગિતાઓ પર નાણાકીય તાણ લાવી શકે છે. આ રિન્યુએબલ ઊર્જાની ભવિષ્યની માંગ પર પણ પ્રશ્નાર્થ ઉભો કરે છે. અગાઉના અહેવાલો મુજબ, ₹2.1 ટ્રિલિયનના રોકાણને રજૂ કરતી 43 GW ગ્રીન પાવર ક્ષમતા હાલમાં PPAs અને પાવર સપ્લાય કરારો વિના લટકી રહી છે.

નિષ્ણાત વિશ્લેષણ અને શંકાઓ

ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો આ વલણની આર્થિક અને કાર્યક્ષમતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરી રહ્યા છે. EQT-समर्थित Zelestra India ના CEO પરાગ શર્મા દલીલ કરે છે કે, જ્યારે વીજળીની સરેરાશ કિંમત (levelized cost of power) અને કોલસાના ભાવમાં સંભવિત વધારાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે, ત્યારે થર્મલ પાવરની વાસ્તવિક કિંમત ₹7 પ્રતિ યુનિટ કરતાં વધી શકે છે. તેઓ જણાવે છે કે સ્ટોરેજ સાથે રિન્યુએબલ પાવર એક શ્રેષ્ઠ લાંબા ગાળાનો મૂલ્ય પ્રસ્તાવ પ્રદાન કરે છે અને પ્રશ્ન પૂછે છે કે શા માટે ડિસ્કોમ્સ આર્થિક અથવા કાર્યક્ષમ કારણોસર પ્રદૂષક સ્ત્રોતને સ્વચ્છ વિકલ્પો કરતાં પસંદ કરશે.

નીતિ વિરોધાભાસ અને ભવિષ્યનું દ્રષ્ટિકોણ

ભારતના મહત્વાકાંક્ષી ઊર્જા સંક્રમણ લક્ષ્યો અને આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય વીજળી યોજનાનો ઉદ્દેશ કોલસા આધારિત વીજળીનો હિસ્સો ઘટાડવાનો છે, ત્યારે 2032 સુધીમાં 100 GW નવી કોલસા વીજળી ક્ષમતા ઉમેરવાની યોજનાઓ ચાલી રહી છે. આ 2030 સુધીમાં GDPની ઉત્સર્જન તીવ્રતા (emission intensity)માં 45% ઘટાડવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યનો વિરોધાભાસી છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટના પ્રોગ્રામ મેનેજર પાર્થ કુમારે જણાવ્યું હતું કે ભારતના ઊર્જા મિશ્રણમાં કોલસાનો હિસ્સો લગભગ 70% જળવાઈ રહ્યો છે, જે FY27 સુધીના 59% ના લક્ષ્યથી વિચલિત થાય છે.

કાર્યક્ષમતાની મુશ્કેલીઓ અને ટ્રાન્સમિશન ગેપ્સ

ભારતના ભૂતપૂર્વ પાવર સચિવ અનિલ રઝદાન, રિન્યુએબલ પાવરને બહાર કાઢવા માટે અપૂરતી ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા જેવી વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ તરફ નિર્દેશ કરે છે, જેના કારણે ભીડ અને ગ્રીડ સ્થિરતા અંગે ચિંતાઓ ઉભી થાય છે. તેઓ નોંધે છે કે ડિસ્કોમ માટે, વીજળીની વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતા ઘણીવાર આબોહવા લક્ષ્યો કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય મેળવે છે. ખાસ કરીને સાંજે જ્યારે સૌર ઉત્પાદન ઘટે છે ત્યારે પીક ડિમાન્ડને પહોંચી વળવા માટે કોલસા પર નિર્ભરતા એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની રહી છે.

લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય અસર

નવા કોલસા પાવર પ્લાન્ટ્સ માટે લાંબા ગાળાના PPAs, ઘણીવાર 25 વર્ષના, ભવિષ્યના ખર્ચ પાસ-થ્રુ (future cost pass-through) જોગવાઈઓ સાથે, સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યો અને ડિકાર્બોનાઇઝેશન (decarbonization) પ્રયાસોને નબળા પાડવા અંગે ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. Ember ખાતેના ઊર્જા વિશ્લેષક દત્તાત્રેય દાસ ચેતવણી આપે છે કે વર્તમાન પાઇપલાઇન્સથી આગળ કોલસાનો ઉમેરો ચાલુ રાખવાથી ભારતના ઊર્જા સંક્રમણ અને આબોહવા પરિવર્તનના ઉદ્દેશ્યો પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.

અસર (Impact)

સસ્તા હરિત ઊર્જા કરતાં થર્મલ કોલસા પાવરને પ્રાધાન્ય આપવાનો વર્તમાન વલણ ભારતના આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓ અને સ્થિર ઊર્જા ભવિષ્ય તરફની તેની યાત્રા માટે નોંધપાત્ર જોખમ ઉભું કરે છે. આનાથી ઊર્જા ખર્ચ વધી શકે છે અને દાયકાઓ સુધી પ્રદૂષણકારી માળખાકીય સુવિધાઓને લોક કરી શકે છે, જેનાથી ડિકાર્બોનાઇઝેશનના પ્રયાસોમાં અવરોધ આવી શકે છે.

Impact Rating: 8/10

મુશ્કેલ શબ્દો સમજાવ્યા

ડિસ્કોમ્સ (Discoms): અંતિમ ગ્રાહકોને વીજળી પહોંચાડવા માટે જવાબદાર વિતરણ કંપનીઓ.
પાવર પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટ (PPA): વીજ ઉત્પાદક અને ખરીદનાર વચ્ચે સ્વીકૃત શરતો અને કિંમતો પર વીજળીના વેચાણ માટેનો કરાર.
થર્મલ પાવર: અશ્મિભૂત ઇંધણ, મુખ્યત્વે કોલસાને બાળીને ઉત્પન્ન થતી વીજળી.
અસ્થિર વીજળી (Infirm Power): વીજળી ઉત્પાદન જે અનિયમિત છે અને હવામાન પરિસ્થિતિઓ જેવા બાહ્ય પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
બેઝલોડ પાવર: સતત પૂરી કરવાની જરૂર હોય તેવી વીજળીની માંગનું લઘુત્તમ સ્તર.
લેવલાઇઝ્ડ કોસ્ટ ઓફ પાવર (LCOE): વીજળી પ્લાન્ટના જીવનકાળ દરમિયાન વીજળી ઉત્પાદનનો સરેરાશ ખર્ચ.
રિન્યુએબલ એનર્જી પર્ચેઝ ઓબ્લિગેશન્સ (RPO): ઊર્જા વિતરકોને રિન્યુએબલ સ્ત્રોતોમાંથી ચોક્કસ ટકાવારી વીજળી મેળવવાની ફરજ પાડતા આદેશો.
ઓપન એક્સેસ: એક નીતિ જે ગ્રાહકોને તેમની સ્થાનિક વિતરણ કંપની સિવાયના જનરેટર્સ પાસેથી વીજળી ખરીદવાની મંજૂરી આપે છે.
ઉત્સર્જન તીવ્રતા (Emission Intensity): પ્રતિ યુનિટ આર્થિક ઉત્પાદન (દા.ત., પ્રતિ ડોલર GDP) ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનની માત્રા.
GDP (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ): આપેલ સમયગાળામાં દેશમાં ઉત્પાદિત તમામ અંતિમ માલસામાન અને સેવાઓનું કુલ બજાર મૂલ્ય.