ભારતની એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં મોટો ઉછાળો: સેક્ટરનો વિસ્તૃત ચિતાર

Q1 2026માં ભારતમાં બેટરી સ્ટોરેજ ક્ષમતા **941%** વધીને **5.9 GWh** પર પહોંચી છે. રાજસ્થાન અને ગુજરાત આ વૃદ્ધિમાં અગ્રેસર છે, જે રિન્યુએબલ એનર્જીને 24/7 ઉપલબ્ધ બનાવવાની દિશામાં એક મોટું પગલું દર્શાવે છે. રોકાણકારો પાવર ડેવલપર્સ અને ઇક્વિપમેન્ટ સપ્લાયર્સ પર તેના પ્રભાવ પર નજર રાખી રહ્યા છે, સાથે જ ઊંચા મૂડી ખર્ચ અને સપ્લાય ચેઇન પર નિર્ભરતા જેવા જોખમો પર પણ ધ્યાન આપી રહ્યા છે.

શું થયું?

ભારતમાં 2026ના પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં એનર્જી સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. Mercom India Researchના આંકડા મુજબ, આ સમયગાળા દરમિયાન દેશમાં 4.6 ગીગાવાટ-કલાક (GWh) બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતા ઉમેરાઈ છે. આ અગાઉના ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં 941% નો જંગી વધારો દર્શાવે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, દેશની કુલ ઇન્સ્ટોલ્ડ બેટરી સ્ટોરેજ ક્ષમતા 5.9 GWh સુધી પહોંચી ગઈ છે.

આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે સૌર અને પવન ઊર્જાની અનિયમિતતાને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવી રહેલા મોટા પાયાના પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સંચાલિત છે. હાલમાં, રાજસ્થાન 42% ક્ષમતા સાથે સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, ત્યારબાદ ગુજરાત 25% અને મહારાષ્ટ્ર 9% સાથે છે. આ ઉપરાંત, આ પ્રોજેક્ટ્સ માટે વિકાસ પાઇપલાઇન પણ વિસ્તૃત છે, જેમાં 69 GWh સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ આયોજન અથવા નિર્માણના વિવિધ તબક્કામાં છે.

સ્ટેન્ડઅલોન સ્ટોરેજ તરફ વળાંક

આ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સની રચનામાં પણ પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. સ્ટેન્ડઅલોન એનર્જી સ્ટોરેજ – એટલે કે, જે પ્રોજેક્ટ્સ કોઈ ચોક્કસ પાવર પ્લાન્ટ સાથે ભૌતિક રીતે જોડાયેલા નથી – હવે કુલ ક્ષમતાના 73% હિસ્સો ધરાવે છે. આ એક મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે કારણ કે તે આ સ્ટોરેજ સિસ્ટમને ગ્રીડ ડિમાન્ડ સેન્ટર્સ અથવા સબસ્ટેશન્સની નજીક સ્થાપિત કરવાની મંજૂરી આપે છે, જેનાથી પાવર ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્ક વધુ લવચીક બને છે.

અન્ય રૂપરેખાંકનો, જેમ કે સૌર અને પવન ઊર્જાને સ્ટોરેજ સાથે જોડીને 24/7 પાવર પૂરો પાડતા પ્રોજેક્ટ્સ, ક્ષમતાના 15% નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ જેમ ભારત સ્થિર, 24/7 રિન્યુએબલ એનર્જી સપ્લાય માટે પ્રયત્નશીલ છે, જે પાવર સેક્ટર માટે એક મુખ્ય પ્રાથમિકતા છે, આ મોડેલ વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.

રોકાણકારો માટે આ શા માટે મહત્વનું છે?

રોકાણકારો માટે, સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં આ ઝડપી વૃદ્ધિ ભારતીય ઉર્જા ક્ષેત્રમાં એક માળખાકીય પરિવર્તન સૂચવે છે. વર્ષોથી, રિન્યુએબલ એનર્જી ઉદ્યોગ એ હકીકત સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યો હતો કે સૌર અને પવન ઊર્જા હંમેશા ઉપલબ્ધ નથી. એનર્જી સ્ટોરેજ તે પુલ તરીકે કાર્ય કરે છે જે આ સ્ત્રોતોને વિશ્વસનીય બનાવે છે.

રિન્યુએબલ સેક્ટર માટે પાવર ડેવલપમેન્ટ, એન્જિનિયરિંગ, પ્રોક્યોરમેન્ટ અને કન્સ્ટ્રક્શન (EPC) માં સામેલ કંપનીઓ આ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ પર વધુ ને વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં 4 ગીગાવાટ થી વધુ સ્ટેન્ડઅલોન સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સનું સફળતાપૂર્વક ઓક્શન થયું છે, તે દર્શાવે છે કે આ અસ્કયામતો માટે એક વિકસતું બજાર છે. જેમ જેમ વધુ સ્ટોરેજ ક્ષમતા ઓનલાઇન આવશે, તેમ તેમ તે સંભવિતપણે રિન્યુએબલ એનર્જી કંપનીઓને વધુ પ્રીમિયમ પાવર સપ્લાય કરારોમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપી શકે છે, જોકે આ ટેકનોલોજીના ખર્ચ અને વીજળી વેચવાના ભાવ પર આધાર રાખશે.

જોખમો અને પડકારો

જ્યારે વૃદ્ધિ પ્રભાવશાળી છે, ત્યારે આ ક્ષેત્ર અનેક જોખમોનો સામનો કરી રહ્યું છે જેના પર રોકાણકારોએ નજર રાખવી જોઈએ. મુખ્ય પડકાર બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સનો ઊંચો મૂડી ખર્ચ છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ માટે નોંધપાત્ર અપફ્રન્ટ રોકાણની જરૂર પડે છે, જે ડેવલપર્સના બેલેન્સ શીટ પર દબાણ લાવે છે. જો બેટરીનો ખર્ચ ઊંચો રહે છે, તો તે નફા માર્જિનને અસર કરી શકે છે.

બીજું નોંધપાત્ર જોખમ દેશની આયાતી બેટરી સેલ પરની નિર્ભરતા છે. આ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ માટે જરૂરી મોટાભાગની ટેકનોલોજી અને કાચો માલ હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ ક્ષેત્રને સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપો, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને ચલણના ઉતાર-ચઢાવ માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે. વધુમાં, ટેકનોલોજી પોતે ઝડપથી વિકસિત થઈ રહી છે, જેનો અર્થ છે કે આજની ઇન્સ્ટોલેશન ભવિષ્યમાં નવી, સસ્તી ટેકનોલોજીની સરખામણીમાં ઓછી કાર્યક્ષમ બનવાનું જોખમ ધરાવી શકે છે.

રોકાણકારોએ આગળ શું ટ્રેક કરવું?

રોકાણકારોએ સરકારી ટેન્ડર અને ઓક્શનની સફળતા દર પર નજીકથી નજર રાખવી જોઈએ, કારણ કે આ પ્રોજેક્ટ પાઇપલાઇનના મુખ્ય ડ્રાઇવર્સ છે. સરકારની વેલિડિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) યોજનાઓ - જે પ્રોજેક્ટ્સને સસ્તું બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે - તેના પર પણ નજર રાખવી નિર્ણાયક રહેશે, કારણ કે તે આ મોટા પાયાના સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સની નાણાકીય શક્યતાને સીધી અસર કરે છે.

અન્ય મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં બેટરી માટે કાચા માલની કિંમતોનો વલણ અને પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પાઇપલાઇનની પ્રગતિનો સમાવેશ થાય છે, જે બેટરી સ્ટોરેજના સ્પર્ધક તરીકે કાર્ય કરે છે. છેવટે, ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યો દ્વારા જાહેર કરાયેલ મોટી પાઇપલાઇનના કમિશનિંગ સમયપત્રકનું નિરીક્ષણ કરવું, કંપનીઓ આ પ્રોજેક્ટ્સને નોંધપાત્ર વિલંબ અથવા ખર્ચ વધારા વિના અમલમાં મૂકી શકે છે કે કેમ તે અંગે આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરશે.