ભારતની એનર્જી સિક્યોરિટી: તેલ ભંડારની ખાતરી, પણ હોર્મુઝના ખતરાએ વધારી ચિંતા

કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ તાજેતરમાં જાહેર કર્યું છે કે ભારત પાસે મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ (geopolitical tensions) વચ્ચે ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે પૂરતો ઊર્જા ભંડાર (energy reserves) છે. તેમણે આ અંગે પ્રેસ મીટમાં જણાવ્યું હતું કે, દેશની ઊર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવામાં આવશે.

આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બેન્ચમાર્ક્સ (oil benchmarks) આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યા છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) ના ભાવ લગભગ $77-$82 પ્રતિ બેરલ ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે, જ્યારે WTI ફ્યુચર્સ (WTI futures) $70-$75 પ્રતિ બેરલ ની વચ્ચે છે. આ ભાવમાં વધારો દર્શાવે છે કે બજારમાં ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ પ્રીમિયમ (geopolitical risk premium) ઉમેરાઈ રહ્યું છે. ભારત, જે તેની ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતોનો લગભગ 85-89% આયાત કરે છે, તેના પર આ ભાવની અસ્થિરતા (price volatility) સીધી અસર કરે છે. ક્રૂડના ભાવમાં દરેક $1 નો વધારો ભારતના વાર્ષિક આયાત બિલ (import bill) માં લગભગ $2 બિલિયન નો વધારો કરે છે, જે સીધી રીતે ફુગાવા (inflation) અને ચાલુ ખાતાની ખાધ (current account deficit) ને અસર કરે છે.

ભારતની સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) ક્ષમતા, જે અંદાજે 39 મિલિયન બેરલ છે, તે વૈશ્વિક જાયન્ટ્સ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (જે 727 મિલિયન બેરલ થી વધુ ધરાવે છે) અને ચીન (જેનો અંદાજ 290 મિલિયન બેરલ છે) ની તુલનામાં ઘણી ઓછી છે. જ્યારે ભારતની કુલ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહ ક્ષમતા (commercial reserves સહિત) લગભગ 74 દિવસ ની કુલ નેટ આયાતને આવરી લે છે, ત્યારે તેના સમર્પિત SPR ઘટક ફક્ત લગભગ 9.5 દિવસ માટે કવરેજ પૂરું પાડે છે. આ ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) દ્વારા નિર્ધારિત 90 દિવસ ના ઇમરજન્સી રિઝર્વ જાળવવાના માર્ગદર્શિકા કરતા ઓછું છે. સરકાર આ 90-દિવસ ના લક્ષ્યાંકને પહોંચી વળવા માટે SPR ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ કરવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે.

ભારતે તેના તેલ આયાત સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ (diversification) માટે સક્રિયપણે પ્રયાસો કર્યા છે. રશિયાથી થતી આયાત, જે 2025 ની શરૂઆતમાં દરરોજ 1.5 મિલિયન બેરલ થી વધુ હતી, તે જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં ઘટાડીને લગભગ 436,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ કરવામાં આવી છે. મધ્ય પૂર્વમાંથી થતી આયાત, ઐતિહાસિક ઊંચા સ્તરોથી ઘટાડવામાં આવી હોવા છતાં, હજુ પણ ઊર્જા મિશ્રણનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ભારતનું લગભગ 60% ક્રૂડ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થાય છે. તાજેતરના પ્રયાસોમાં યુએસ (US) પાસેથી આયાતમાં વધારો અને વેનેઝુએલા (Venezuela) સાથે ક્રૂડ આયાત માટે ફરીથી જોડાણ સામેલ છે. જોકે, ભારતની ઊર્જાની વિશાળ જરૂરિયાતો અને ભૌગોલિક રાજકીય સંવેદનશીલતાને કારણે, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગોમાં વિક્ષેપ, જે વૈશ્વિક તેલ પ્રવાહના લગભગ 20% ને સંભાળે છે, તે તાત્કાલિક ખતરો ઉભો કરે છે.

ભારતના મુખ્ય જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs) જેવી કે ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિ. (BPCL), ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિ. (IOCL) અને ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન લિ. (ONGC) પ્રમાણમાં નીચા પ્રાઇસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો પર ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. માર્ચ 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં, BPCL નો P/E રેશિયો લગભગ 6.5-7.5 હતો, IOCL નો લગભગ 7.7-8.1 હતો, અને ONGC નો 8.05-9.12 ની વચ્ચે હતો. આ વેલ્યુએશન્સ સૂચવે છે કે બજાર વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય ચિંતાઓ છતાં આ કંપનીઓ માટે અત્યંત જોખમ પ્રીમિયમનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું નથી.

સૌથી મોટી નબળાઈ એ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર ભારતની નિર્ભરતા છે. તેનું સતત બંધ થવું અથવા નોંધપાત્ર વિક્ષેપ, ભલે તે ટૂંકા ગાળા માટે જ હોય, વૈશ્વિક બજારોમાંથી દરરોજ 20 મિલિયન બેરલ થી વધુ તેલને બહાર કરી શકે છે. જ્યારે ભારતના SPR અને કોમર્શિયલ સ્ટોક્સ એક બફર પ્રદાન કરે છે, તે લાંબા સમય સુધી ચાલતા સંકટ માટે અપૂરતા છે, ખાસ કરીને જ્યારે અન્ય મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓની વ્યૂહાત્મક અનામત ક્ષમતાઓની તુલનામાં. હોર્મુઝને બાયપાસ કરવા માટે મર્યાદિત વૈકલ્પિક માળખાકીય સુવિધાઓનો અર્થ એ છે કે કોઈપણ નોંધપાત્ર વિક્ષેપ ઉપલબ્ધ ચેનલોને overwhelmed કરશે, જેનાથી સપ્લાય શોક વધુ ગંભીર બનશે.

વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ તેલના ભાવને વધારી રહ્યા છે. જો વિક્ષેપ તીવ્ર બને અથવા માળખાકીય સુવિધાઓને નુકસાન થાય તો ભાવો $90-$120 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. 2026 માટે અપેક્ષિત વૈશ્વિક ઓવરસપ્લાય (oversupply) હોવા છતાં આ સતત ઊંચા ભાવો, ભારતના રાજકોષીય સ્થિરતા (fiscal stability) માટે સતત ખતરો ઉભો કરે છે. દેશનું આયાત બિલ વૈશ્વિક ભાવની હિલચાલ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે, જે તેને ફુગાવાના દબાણ અને વર્તમાન ખાતાની ખાધને પહોળી કરવા માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે.

વિશ્લેષકો નોંધે છે કે તેલ બજારોએ નોંધપાત્ર ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ પ્રીમિયમ (geopolitical risk premium) નું મૂલ્યાંકન કર્યું છે, પરંતુ વર્તમાન ભાવો ઇરાક યુદ્ધ જેવા ઐતિહાસિક સંકટોની તુલનામાં હજુ પણ વ્યવસ્થાપિત છે. જોકે, 2026 માટે આગાહી કરાયેલ સ્ટ્રક્ચરલ ઓવરસપ્લાય ભાવો માટે એક ફ્લોર પ્રદાન કરી શકે છે, જેનો અર્થ એ છે કે માંગ-બાજુની નબળાઈઓ પુરવઠા-બાજુના જોખમો દ્વારા ઢંકાઈ શકે છે. હોર્મુઝમાં ભૂતકાળના વિક્ષેપોના ઐતિહાસિક સંદર્ભ દર્શાવે છે કે ભાવમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો અને આર્થિક વિસ્થાપન થયું છે, જે કામચલાઉ નાકાબંધીની ગહન અસર દર્શાવે છે.

વિશ્લેષકો અપેક્ષા રાખે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ પ્રવાહી રહેતા તેલના ભાવમાં સતત અસ્થિરતા રહેશે. જ્યારે કેટલાક માને છે કે બજારે વર્તમાન જોખમોનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે અને જો તણાવ ઘટશે તો નીચા સ્તરે પાછા ફરવાની અપેક્ષા રાખે છે, જ્યારે અન્ય લોકો ચેતવણી આપે છે કે જો પુરવઠામાં વિક્ષેપ લાંબા સમય સુધી ચાલે અથવા માળખાકીય સુવિધાઓને નિશાન બનાવવામાં આવે તો નોંધપાત્ર ઉપર તરફી સંભાવના છે. એપ્રિલ 2026 માં OPEC+ ના ઉત્પાદનમાં આયોજિત વધારો ભાવમાં કેટલીક રાહત આપી શકે છે, પરંતુ એકંદર પુરવઠા-માંગ સંતુલન પ્રાદેશિક સંઘર્ષોની અવધિ અને તીવ્રતા દ્વારા ભારે પ્રભાવિત થશે. ભારતની લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા વ્યૂહરચના સંભવતઃ ભંડાર વિસ્તરણ, આયાત વૈવિધ્યકરણ અને આ સતત વૈશ્વિક જોખમોને ઘટાડવા માટે લોજિસ્ટિકલ સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખશે.