🚀 ભારતની ઊર્જા ક્રાંતિ: 2035 સુધીમાં 1 ટેરાવોટ (Terawatt) પાવરનું લક્ષ્ય - તમારે શું જાણવું જોઈએ!

ભારત તેની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને નોંધપાત્ર રીતે વધારવા માટે એક મહત્વાકાંક્ષી યાત્રા પર નીકળ્યું છે, જેનો લક્ષ્યાંક 2034-35 નાણાકીય વર્ષ સુધીમાં 1 ટેરાવોટ (1,000 ગીગાવોટ) કરતાં વધુ સ્થાપિત ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનો છે. આ વિશાળ લક્ષ્ય, સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ અને ટૂંક સમયમાં જાહેર થનાર નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન (NEP) 2034-35 નો એક ભાગ છે. ભારતમાં હાલની સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા લગભગ 505 GW છે. આગામી દાયકામાં, વધતી જતી વીજળીની માંગને પહોંચી વળવા અને નેટ ઝીરો (Net Zero) ઉત્સર્જન પ્રતિબદ્ધતાઓને પૂર્ણ કરવા માટે આ ક્ષમતા બમણી કરતાં વધુ વધશે તેવી ધારણા છે.

નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન 2034-35

• CEA એ 2070 સુધીના વીજળીની માંગના અંદાજો સાથે, નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન (NEP) 2034-35 નીતિ આયોગને સુપરત કરી દીધી છે.
• આ યોજના પરંપરાગત પાંચ-વર્ષીય ચક્રઓથી દૂર, વીજળી આયોજનની ડાયનેમિક, રોલિંગ સિસ્ટમ તરફ સંક્રમણ સૂચવે છે.
• કેન્દ્રીય વીજ મંત્રી દ્વારા આ યોજના ટૂંક સમયમાં સત્તાવાર રીતે બહાર પાડવામાં આવશે તેવી અપેક્ષા છે, જે ક્ષેત્ર માટે સ્પષ્ટ રોડમેપ સૂચવે છે.

2047 સુધીનું ભવિષ્યનું વીજ મિશ્રણ (Future Power Mix)

• CEA એ 2047 માટે એક સૂચક વીજ મિશ્રણની રૂપરેખા આપી છે, જે એક વૈવિધ્યસભર ઊર્જા પોર્ટફોલિયો દર્શાવે છે.
• મુખ્ય ઘટકોમાં શામેલ છે:
  • 100 GW ન્યુક્લિયર પાવર
  • 97–100 GW કોલસા આધારિત વીજળી (પહેલેથી જ પાઇપલાઇનમાં)
  • 116 GW પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ
  • 1,200 GW સોલાર પાવર
  • 400–450 GW વિન્ડ પાવર
• આ મિશ્રણ અન્ય સ્ત્રોતો સહિત 2,100 GW કરતાં વધુ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતાનો અંદાજ મૂકે છે.

ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન્સને પ્રોત્સાહન

• ખાસ કરીને સોલાર, વિન્ડ અને સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સમાં ઝડપી વિસ્તરણને સમર્થન આપવા માટે, ઉદ્યોગને ઉત્પાદન ઝડપી બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.
• CEA અધ્યક્ષ ઘનશ્યામ પ્રસાદે ઉત્પાદકોને ટ્રાન્સફોર્મર અને રિએક્ટર જેવા ઘટકોને સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ (standardize) કરવા અને પ્રી-પ્રોડ્યુસ (pre-produce) કરવા આહ્વાન કર્યું છે.
• આનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે યુટિલિટીઝ (utilities) આ આવશ્યક ભાગોને 'ઓફ ધ શેલ્ફ' (તૈયાર ઉપલબ્ધ) ખરીદી શકે, જેનાથી હાલના 12-14 મહિનાના લીડ ટાઇમ (lead time) માં ઘટાડો થાય.

કૌશલ્ય અંતર અને નવીનતા (Innovation)નું નિરાકરણ

• ભારતમાં કુશળ ટેકનિશિયનોની અછત છે, ઘણા લોકો ટેલિકોમ ક્ષેત્રે સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે.
• પાવર ગ્રીડ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ તાલીમ સંસ્થાઓ સ્થાપીને આને સંબોધિત કરી રહી છે, અને વધુ સંસ્થાઓનું આયોજન છે.
• સિંગાપોરના NTU મોડેલ પર આધારિત 'પાવર યુનિવર્સિટી' માટેનો પ્રસ્તાવ પરીક્ષણાધીન છે, જે શિક્ષણ-ઉદ્યોગ સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને નવીનતાને ઝડપી બનાવવા માટે છે.

ગુણવત્તા અને સુરક્ષા

• CEA ભારતીય ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણોની ગુણવત્તા જાળવવા અને સુધારવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, પરીક્ષણ ધોરણોમાં કોઈ પણ છૂટછાટને નકારી કાઢવામાં આવી છે.
• ભારતીય ઉત્પાદનો વૈશ્વિક વિશ્વાસ અને માન્યતા મેળવે તે લક્ષ્ય છે.
• વીજ ક્ષેત્રના તમામ અકસ્માતોને ટ્રેક કરવા માટે એક રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ (national portal) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે, જે શૂન્ય-અકસ્માત કામગીરી (zero-accident operations) તરફ આગળ વધવાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

અસર (Impact)

• આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના સમગ્ર ભારતમાં વીજ ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન (transmission) અને વિતરણ (distribution) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં નોંધપાત્ર રોકાણ લાવશે.
• તે રિન્યુએબલ એનર્જી ઉપકરણો, ટ્રાન્સફોર્મર અને સંબંધિત ઘટકોના ઉત્પાદકો માટે નોંધપાત્ર તકો ઊભી કરશે.
• કુશળ વિકાસ અને ગુણવત્તા સુધારણા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી વીજ ક્ષેત્રની એકંદર કાર્યક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતા વધશે.
• અસર રેટિંગ: 9/10

મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી

• ટેરાવોટ (TW): એક ટ્રિલિયન વોટ્સ (trillion watts) ની વિદ્યુત શક્તિનો એકમ. મોટા પાયે ઊર્જા ઉત્પાદન ક્ષમતા માપવા માટે વપરાય છે.
• ગીગાવોટ (GW): એક અબજ વોટ્સ (billion watts) ની વિદ્યુત શક્તિનો એકમ. પાવર પ્લાન્ટની ક્ષમતાઓ માટે સામાન્ય રીતે વપરાય છે.
• નેટ ઝીરો (Net Zero): ઉત્સર્જિત ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના જથ્થાને વાતાવરણમાંથી દૂર કરાયેલા જથ્થા સાથે સંતુલિત કરવાનું લક્ષ્ય, જેનો હેતુ ઉત્સર્જનમાં કોઈ ચોખ્ખી વૃદ્ધિ ન થાય તે છે.
• પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ (Pumped Hydro Storage): વિવિધ ઊંચાઈ પર આવેલા બે જળાશયોના સંયોજનથી ઉપયોગમાં લેવાતો એક પ્રકારનો હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક એનર્જી સ્ટોરેજ. તે એક મોટી બેટરીની જેમ કાર્ય કરે છે.
• રિએક્ટર (Reactors): પાવર સિસ્ટમમાં વોલ્ટેજ અને કરંટને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતા ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણો, ઘણીવાર ગ્રીડ સ્થિરતા (grid stability) માટે.
• રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ (National Portal): સરકાર દ્વારા બનાવેલ એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ જ્યાં ચોક્કસ ડેટા, આ કિસ્સામાં, વીજળી ક્ષેત્રના અકસ્માતોની નોંધણી અને ટ્રેકિંગ કરવામાં આવે છે.