ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની મજબૂત સ્થિતિ! યુએસના 'વેવર'ને સરકારે ગણાવ્યું માત્ર એક 'બિપ' - શા માટે?

યુ.એસ. ટ્રેઝરી દ્વારા રશિયન ક્રૂડ ઓઈલની આયાત માટે આપવામાં આવેલ અસ્થાયી 30-દિવસીય વેવર બાદ ભારત સરકારનું મક્કમ વલણ, ઊર્જા સુરક્ષા પ્રત્યેના તેના વ્યૂહાત્મક અભિગમને દર્શાવે છે. આ વેવર ચોક્કસ રશિયન ઓઈલ કાર્ગોને ક્લિયર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે, પરંતુ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતની ઊર્જા નીતિ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે અને તે 'પરવડે તેવી કિંમત', 'ઉપલબ્ધતા' અને 'ટકાઉપણું'ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. આ સ્થિતિસ્થાપકતાનો મુખ્ય સ્ત્રોત વૈવિધ્યસભર સપ્લાય સ્ત્રોતો પર દાયકાઓથી ચાલી રહેલું ધ્યાન અને નોંધપાત્ર વ્યૂહાત્મક રિઝર્વ જાળવી રાખવાનું છે. હાલમાં, દેશ પાસે 250 મિલિયન બેરલથી વધુનો બફર સ્ટોક છે, જે આશરે સાત થી આઠ અઠવાડિયાના વપરાશને પહોંચી વળવા સક્ષમ છે. આ ભંડાર વિવિધ સ્ટોરેજ સુવિધાઓ અને ટ્રાન્ઝિટમાં રહેલા જહાજોમાં વ્યૂહાત્મક રીતે વિતરિત થયેલ છે.

આ કામચલાઉ વેવર, જે 5 માર્ચ, 2026 થી 14 એપ્રિલ, 2026 સુધી માન્ય છે, તેને યુ.એસ. દ્વારા વૈશ્વિક ભાવ સ્થિર કરવા માટે 'સ્ટ્રેન્ડેડ' (stranded) રશિયન ઓઈલ કાર્ગોને ક્લિયર કરવાના પગલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, ભારતના ઊર્જા અધિકારીઓ તેને માત્ર એક લોજિસ્ટિકલ ગોઠવણ ગણે છે. આ દૃષ્ટિકોણ ભૂતકાળના અનુભવો પર આધારિત છે; ભારતે 2013 માં ઈરાની તેલ પરના યુ.એસ. પ્રતિબંધો હેઠળ આયાત ગોઠવણો કરી હતી. તેથી, આ પગલું નીતિમાં કોઈ ફેરફાર નથી, પરંતુ ભારતની વ્યાપક, સ્વતંત્ર ઊર્જા ખરીદી ફ્રેમવર્ક હેઠળ માત્ર એક પ્રક્રિયાગત સુવિધા છે. દુનિયાના અન્ય દેશોથી વિપરીત, જે આવા વેવરથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે, ભારતની વ્યૂહરચના વિસ્તૃત સપ્લાયર બેઝ પર નિર્ભર છે, જેમાં હવે લગભગ 40 દેશો શામેલ છે, જે દાયકામાં 27 થી નોંધપાત્ર વધારો છે.

વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ બજારોમાં અસ્થિરતા વચ્ચે ભારતની ઊર્જા સ્વતંત્રતાની આ વાતચીત થઈ રહી છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ અને હોરમુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મુખ્ય શિપિંગ માર્ગો પરના જોખમોને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $68 થી $85 પ્રતિ બેરલની આસપાસ વધઘટ કરી રહ્યા છે. ભારતીય ક્રૂડ આયાતનો લગભગ 40% થી 52% હિસ્સો આ નિર્ણાયક માર્ગ પરથી પસાર થાય છે, જે આંતરિક નબળાઈ દર્શાવે છે. આ અસ્થિરતાની અસર ભારતીય રૂપિયા પર પણ જોવા મળી રહી છે, જે યુ.એસ. ડોલર સામે નબળો પડીને 91.82-92.00 ની નજીક વેપાર કરી રહ્યો છે. વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે ઊંચા ઊર્જા ભાવો ચાલુ ખાતાની ખાધ (current account deficit) વધારી શકે છે અને ફુગાવાને વેગ આપી શકે છે. નિફ્ટી એનર્જી ઈન્ડેક્સ, જે અમુક સમયગાળામાં બ્રોડર માર્કેટ કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યો છે અને જેનો P/E રેશિયો લગભગ 14.7-15.04 છે, તે આ પડકારજનક મેક્રો ઇકોનોમિક વાતાવરણમાં કાર્યરત છે.

ભારતના વ્યૂહાત્મક રિઝર્વ અને વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો છતાં, દેશની આયાતી ક્રૂડ ઓઈલ પરની 85% થી 88% નિર્ભરતા એક મોટી માળખાકીય નબળાઈ છે. હોરમુઝ સ્ટ્રેટમાંથી થતી આયાતનું કેન્દ્રીકરણ પુરવઠામાં વિક્ષેપનું સતત જોખમ ઊભું કરે છે. જ્યારે ભારતે તેના સપ્લાયર બેઝમાં વૈવિધ્યકરણ કર્યું છે, ચીન જેવા સ્પર્ધકોએ અલગ પ્રતિભાવ દર્શાવ્યો છે; મોટા રાજ્ય-માલિકીના એકમોએ યુ.એસ. પ્રતિબંધો બાદ રશિયન તેલની આયાત ઘટાડી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ ભારતની 'જ્યાંથી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાંથી તેલ મેળવો' ની વ્યવહારુ નીતિથી વિપરીત છે, જે લાંબા ગાળાના વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપના કિસ્સામાં આંતરિક જોખમો ધરાવે છે.

ભારતના લાંબા ગાળાના ઊર્જા સુરક્ષા વ્યૂહરચનામાં સપ્લાય વૈવિધ્યકરણ ચાલુ રાખવા અને સ્વચ્છ ઊર્જામાં રોકાણ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. સરકારનું લક્ષ્ય 2030 સુધીમાં નોન-ફોસિલ ફ્યુઅલ ક્ષમતા વધારવાનું છે. જ્યારે દેશની ઊર્જા માંગ નોંધપાત્ર રીતે વધવાની ધારણા છે, ત્યારે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા, વ્યૂહાત્મક રિઝર્વ સુધારવા અને વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. વર્તમાન ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ, વૈશ્વિક ઊર્જા સંક્રમણ સાથે મળીને, ભારતને તેની ઊર્જા સ્વતંત્રતા અને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાની તકો અને પડકારો બંને રજૂ કરે છે.