ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા પર સંકટ! રશિયન તેલ છોડ્યા બાદ મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભરતા વધતાં ભય

ભારતની ઊર્જા નબળાઈનો ભૌગોલિક રાજકીય ખુલાસો

મધ્ય પૂર્વમાં વધતી જતી અસ્થિરતા અને સંઘર્ષો ભારતીય ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મોટો પડકાર ઉભો કરી રહ્યા છે. દેશના સત્તાવાર તેલ ભંડાર લગભગ 74 દિવસ ચાલે તેટલા છે, પરંતુ રિફાઈનરીઓ પાસે વાસ્તવિક ઇન્વેન્ટરી ફક્ત 20 થી 25 દિવસ જેટલી હોવાનો અંદાજ છે. આ ખૂબ જ નાની સુરક્ષા સામે ચીન પાસે 100 દિવસથી વધુનો, જાપાન પાસે 254 દિવસનો અને દક્ષિણ કોરિયા પાસે 200 દિવસથી વધુનો તેલ ભંડાર છે.

આ નબળાઈનું મુખ્ય કારણ અમેરિકાના દબાણમાં રશિયન ક્રૂડ ઓઈલની આયાતમાં ઘટાડો કરવાનો ભારતનો નિર્ણય છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, રશિયન ક્રૂડની આયાત 40% ઘટીને કુલ આયાતના માત્ર 19.3% થઈ ગઈ છે, જે 2022ના અંત પછીનો સૌથી નીચો સ્તર છે. અગાઉ, રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો સપ્લાયર હતો અને તે કુલ જરૂરિયાતના 35-40% જેટલું ક્રૂડ પૂરું પાડતું હતું. આ નિર્ણય પાછળ અમેરિકા સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો અને કેટલાક વેપાર લાભો પણ જોડાયેલા હોવાનું કહેવાય છે.

હવે ભારત ફરીથી મધ્ય પૂર્વના દેશો પર વધુ નિર્ભર બન્યું છે, જેની આયાતમાં વૃદ્ધિ થઈને જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં 55% થઈ ગઈ છે. આના કારણે દેશ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) જેવા અસ્થિર માર્ગો પર વધુ નિર્ભર બન્યો છે, જેના દ્વારા હવે ભારતના લગભગ 50% ક્રૂડ ઓઈલની આયાત થાય છે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ થવાનો ખતરો અને ભાવમાં ઉછાળો

વૈશ્વિક તેલ વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ એવી હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના બંધ થવાનો ખતરો ઊર્જા બજારોમાં ચિંતા જગાવી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે 3 માર્ચ, 2026 ના રોજ બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $80 પ્રતિ બેરલને વટાવી ગયા છે, અને કેટલાક વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે કે જો આ વિક્ષેપ યથાવત રહેશે તો ભાવ $100-$120 સુધી પહોંચી શકે છે. ભારત તેના કુલ ક્રૂડ ઓઈલના 85% થી વધુ આયાત કરે છે, તેથી આ ભાવ વધારો દેશના ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) વધારશે, ફુગાવાને વેગ આપશે અને રૂપિયા પર દબાણ લાવશે. સંઘર્ષવાળા વિસ્તારોમાંથી પસાર થતા ટેન્કરો માટે શિપિંગ અને વીમા પ્રીમિયમમાં થયેલો વધારો એશિયન રિફાઈનર્સના માર્જિનને પણ ઘટાડી રહ્યો છે.

વ્યૂહાત્મક ભૂલો અને માળખાકીય નબળાઈઓ

ભારતની વર્તમાન ઊર્જા સંકટ ફક્ત ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓનું પરિણામ નથી, પરંતુ તેની પોતાની વ્યૂહાત્મક પુનઃ ગોઠવણીનું પણ પરિણામ છે. અમેરિકાની નીતિઓના કારણે રશિયન તેલથી દૂર રહેવાના દબાણે અજાણતાં જ ભારતને અસ્થિર પ્રદેશ પર વધુ નિર્ભર બનાવ્યું છે. વર્ષોથી વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા હોવા છતાં, તાજેતરના ફેરફારોએ જોખમને ફરીથી કેન્દ્રિત કર્યું છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) પાસે મોટા ભંડાર હોવા છતાં, તેનો ઉપયોગ કરવાની કોઈ તાત્કાલિક યોજના નથી. આ ભારતને તેના પોતાના પાતળા ભંડાર સિવાય મર્યાદિત વિકલ્પો આપે છે. વધુમાં, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની મારફતે દરિયાઈ માર્ગે થતી આયાત (લગભગ 50% ક્રૂડ અને 54% LNG) ભારત માટે એક ગંભીર ચૉકપોઈન્ટ નબળાઈ દર્શાવે છે. ચીનની જેમ, જે રશિયા સાથે પાઇપલાઇન દ્વારા જોડાયેલું છે, ભારત પાસે આવા મોટા જથ્થા માટે સીધા, બિન-દરિયાઈ ઊર્જા માર્ગોનો અભાવ છે.

ભવિષ્યનો દૃષ્ટિકોણ: સતત અસ્થિરતાનો સામનો

ભારતના ઊર્જા પુરવઠાનું તાત્કાલિક ભવિષ્ય મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષની તીવ્રતા અને અવધિ પર નિર્ભર રહેશે. વૈવિધ્યસભર સપ્લાયર્સ અને વ્યૂહાત્મક ભંડાર સાથેની આકસ્મિક યોજનાઓ હોવા છતાં, ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ પ્રીમિયમ યથાવત રહેશે, જેના કારણે તેલના ભાવ ઊંચા રહેશે. લાંબા સમય સુધી પુરવઠામાં વિક્ષેપ અને ઊંચા ભાવની આર્થિક અસરો નીતિ નિર્માતાઓ માટે મુખ્ય ચિંતાનો વિષય રહેશે, જે ભારતની વિકાસ યાત્રા અને ફુગાવા પર અસર કરી શકે છે. વૈશ્વિક શક્તિઓ સાથે સંરેખિત થવા અને વેપાર લાભો સુરક્ષિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે રશિયન તેલથી દૂર જવાની વ્યૂહાત્મક પુનઃ ગોઠવણીએ ભારતના ઊર્જા બજારમાં તેની સંવેદનશીલતાને સ્પષ્ટપણે વધારી દીધી છે.