ભારત કોલસા ઉત્પાદન વધારશે, પણ રસ્તામાં મોટા પડકારો: ગ્રીન એનર્જી અને જમીન અધિગ્રહણ બનશે અવરોધ?

ભારતની મહત્વાકાંક્ષી કોલસા ઉત્પાદન યોજનાઓ જટિલ વાસ્તવિકતાઓ સામે

કેન્દ્રીય મંત્રી જી કિશન રેડ્ડીના જણાવ્યા મુજબ, ભારત 2029-30 સુધીમાં વાર્ષિક 6-7% ના દરે ઉત્પાદન વધારીને 1.5 અબજ ટન કોલસાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. આ યોજના દેશની વધતી ઉર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અને કોલસાની આયાત ઘટાડવા પર કેન્દ્રિત છે. સરકાર આ વર્ષે પાવર સેક્ટરના કોલસા આયાતમાં 30% નો ઘટાડો કરવા માંગે છે. 2024-25 માં ઉત્પાદન આશરે 1,047.69 MT હતું. આગામી સમયમાં, 2040 સુધીમાં કોલસાની માંગ ચરમસીમાએ પહોંચી શકે છે. હાલમાં, ભારતના ઉર્જા મિશ્રણમાં કોલસાનો હિસ્સો 55% છે, અને વીજળી ઉત્પાદનમાં તેનો ફાળો 74% થી વધુ છે. Coal India જેવી મુખ્ય કંપનીઓના કમાણી અને આવકમાં અનુક્રમે 6.6% અને 9.2% વાર્ષિક વૃદ્ધિનો અંદાજ છે, જ્યારે EPS વૃદ્ધિ 6.3% રહેવાની શક્યતા છે.

મુખ્ય પ્રેરક: સંક્રમણ વચ્ચે વૃદ્ધિને શક્તિ આપવી

આ ઉત્પાદન વધારવાની પહેલ ભારતના આર્થિક વિકાસ અને ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ખાસ કરીને ચીન અને ભારતમાં કોલસાની માંગ સતત વધી રહી છે. ભારતીય કોલસા ઉત્પાદને 2024 માં 1,082 MT અને FY 2024-25 માં 1 અબજ ટન નો આંકડો વટાવી ઓલ-ટાઇમ હાઈ બનાવ્યો છે. International Energy Agency (IEA) ના અનુમાન મુજબ, 2030 સુધીમાં ભારતમાં કોલસાની કુલ માંગ 17% વધી શકે છે, જોકે વીજળી ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો 2025 માં 70% થી ઘટીને લગભગ 60% થઈ શકે છે. સ્ટીલ અને સિમેન્ટ જેવા ઉદ્યોગોમાં વધતી માંગ આ વૃદ્ધિને વેગ આપશે.

વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ: રિન્યુએબલ્સ અને અનામતનો પડકારજનક દ્રષ્ટિકોણ

જોકે, ભારતીય કોલસા ક્ષેત્ર રિન્યુએબલ એનર્જીના ઝડપી વિકાસ સામે મોટો પડકાર અનુભવી રહ્યું છે. સૌર અને પવન ઉર્જા દેશમાં વીજળીની માંગ વૃદ્ધિને પહોંચી વળવા અને ઘણીવાર તેને વટાવી રહી છે. 2025 ના પ્રથમ છ મહિનામાં, રિન્યુએબલ એનર્જીએ વીજળી માંગ વૃદ્ધિ કરતાં વધુ વિકાસ કર્યો. વિશ્લેષકો માને છે કે 2030 સુધીમાં વીજળી મિશ્રણમાં કોલસાનો હિસ્સો ઘટીને લગભગ 60% થઈ જશે, અને કેટલાક અહેવાલો મુજબ 2025 માં કોલસા આધારિત વીજળી ઉત્પાદનમાં 3% નો ઘટાડો થયો છે. આ ઉપરાંત, 300 મીટર થી વધુ ઊંડાઈએથી કોલસાનું ઉત્ખનન કરવાની તકનીકી અને આર્થિક શક્યતાઓ પણ એક મોટો અવરોધ છે. વૈશ્વિક સ્તરે, વિકસિત દેશોમાં કોલસાની માંગ સ્થિર થઈ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે, પરંતુ ભારતમાં તેમાં હજુ વધારો થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં 2035 સુધીમાં કોલસાની નિકાસમાં ઘટાડો થવાની આગાહી છે.

જમીન, કાયદો અને લાંબા ગાળાની અનિશ્ચિતતા

ભારતીય કોલસા ક્ષેત્રની યોજનાઓ જટિલ જમીન અધિગ્રહણ પ્રક્રિયાઓથી પણ ઘેરાયેલી છે. 1957 નો Coal Bearing Areas (Acquisition and Development) Act (CBA Act) સરકારને વ્યાપક અધિકારો આપે છે, જે ઘણીવાર અસરગ્રસ્ત સમુદાયોની સલાહ અને સંમતિને અવગણે છે. આ કાયદામાં 2013 ના Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act (LARR) ની જેમ સામાજિક અને પર્યાવરણીય સુરક્ષાનો અભાવ જોવા મળે છે. અપર્યાપ્ત વળતર, જમીન માલિકોનો પ્રતિકાર અને જમીનના રેકોર્ડમાં વિવાદો જેવી સમસ્યાઓ વ્યાપક છે. Coal India ની ખાણો માટે જમીન અધિગ્રહણમાં માનવ અધિકારોના હનન અને અપૂરતી ડ્યુ ડિલિજન્સના આરોપો પણ થયા છે. સરકારની કોલસા ઉત્પાદન વધારવાની અને રિન્યુએબલ એનર્જીના લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવાની બેવડી નીતિ એક તણાવ ઊભો કરે છે. જેમ જેમ રિન્યુએબલ એનર્જીનો ખર્ચ ઘટી રહ્યો છે, તેમ તેમ કોલસાની લાંબા ગાળાની આર્થિક શક્યતાઓ પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો થયો છે. વૈશ્વિક સ્તરે ડિ-કાર્બનાઇઝેશન પર વધતું ધ્યાન પણ ભારતની કોલસા પરની નિર્ભરતા પર પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યું છે.

ભાવિ દ્રષ્ટિકોણ: માંગ અને સંક્રમણનું સંતુલન

ભવિષ્યમાં, ભારતીય કોલસા ક્ષેત્ર જટિલ માર્ગ પર નેવિગેટ કરી રહ્યું છે. ઉર્જા સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક માંગને કારણે ઘરેલું ઉત્પાદન વધવાનું છે, પરંતુ આ વૃદ્ધિની ગતિ અને ટકાઉપણું કોલસા અને રિન્યુએબલ્સ વચ્ચેના વિકસતા સંબંધો પર આધાર રાખશે. અનુમાનો સૂચવે છે કે 2030 અને તે પછી પણ કોલસો ભારતના ઉર્જા મિશ્રણનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહેશે, પરંતુ વીજળી ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો ઘટશે. IEA સૂચવે છે કે ભારતની વર્તમાન યોજનાઓ 2030 સુધીમાં 42% રિન્યુએબલ વીજળી ઉત્પાદન તરફ દોરી શકે છે. વિશ્લેષકો માને છે કે કોલસો સંક્રમણકાળ દરમિયાન ગ્રીડ સ્થિરતામાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે, પરંતુ વધતી રિન્યુએબલ ક્ષમતા સામે તેના ઉત્પાદનનો વિસ્તાર હવે વધુ પડતો લાગે છે.