ભારતના કોલ ગેસિફિકેશન મિશન પર સંકટ? ફંડિંગ વધ્યું પણ કામ અટક્યું!

સરકારે કોલ અને લિગ્નાઇટ ગેસિફિકેશન પ્રોત્સાહન યોજના માટે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭માં ₹૩,૫૨૫ કરોડની ફાળવણી કરી છે, જે ૨૦૨૫-૨૬ના સુધારેલા અંદાજ ₹૨૮૫ કરોડ કરતાં ઘણો મોટો વધારો છે. આ ભંડોળનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦૦ મિલિયન ટન કોલસાના ગેસિફિકેશન લક્ષ્યાંકને વેગ આપવાનો છે. જોકે, વાસ્તવિકતા વિપરીત છે. ૨૦૨૫-૨૬ માટે ફાળવાયેલ ₹૩૦૦ કરોડમાંથી મોટાભાગની રકમ ૨૦૨૬ની શરૂઆત સુધીમાં ખર્ચાઈ ન હતી. આ દર્શાવે છે કે સમસ્યા નાણાકીય અભાવની નહીં, પરંતુ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં રહેલી ઊંડી ખામીઓની છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $૧૧૩ પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચવા જેવી પરિસ્થિતિમાં ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે આ વિલંબ ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે.

ભારતમાં મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં સામાન્ય રીતે લાંબો સમય લાગે છે, અને કોલ ગેસિફિકેશન મિશન પણ તેનો અપવાદ નથી. કોલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (Coal India Limited) સાથે સંયુક્ત સાહસો માટે યુનિયન કેબિનેટની મંજૂરીમાં જ બે વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો. વધુમાં, ૨૦૧૮માં શરૂ થયેલા તાલચર ફર્ટિલાઇઝર્સ પ્લાન્ટ (Talcher Fertilizers Plant) જેવા મુખ્ય પ્રોજેક્ટના પૂર્ણ થવાના લક્ષ્યાંકમાં વારંવાર ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. હવે તે ડિસેમ્બર ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થવાની ધારણા છે, જે મૂળ સમયમર્યાદા કરતાં ઘણું મોડું છે. પ્રોજેક્ટ્સમાં આ સતત વિલંબ દર્શાવે છે કે માત્ર નાણાકીય ફાળવણીથી નહીં, પરંતુ સિસ્ટમની તૈયારીના અભાવને કારણે પ્રગતિ ધીમી પડી રહી છે. ચીન જેવા દેશો આયાતી LNG પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે વાર્ષિક સેંકડો મિલિયન ટન કોલસાનું ગેસિફિકેશન કરે છે, તેની સરખામણીમાં ભારતનો પ્રગતિ દર ધીમો છે.

નીતિ આયોગ (NITI Aayog) અને અન્ય નિષ્ણાતોએ ઓળખાવેલી એક મોટી સમસ્યા એ છે કે ઘણી વૈશ્વિક ગેસિફિકેશન ટેકનોલોજીઓ ભારતના સ્થાનિક કોલસા સાથે સુસંગત નથી. ભારતીય કોલસામાં સામાન્ય રીતે ૩૦% થી ૪૫% જેટલો ઊંચો રાખ (ash) હોય છે, જેના કારણે તેને પૂર્વ-પ્રક્રિયાની જરૂર પડે છે અથવા તો અનુકૂળ ટેકનોલોજી વિકસાવવી પડે છે. આનાથી જટિલતા અને ખર્ચ વધે છે. ફ્લુઇડાઇઝ્ડ બેડ ગેસિફિકેશન (fluidized bed gasification) જેવી ટેકનોલોજી ભારતીય કોલસા માટે વધુ યોગ્ય હોવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ અને અનુકૂલન હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે. આ ટેકનોલોજીકલ અવરોધ ભારત (જેની પાસે અંદાજે ૪૦૦ અબજ ટન કોલસાનો ભંડાર છે) ના વિશાળ કોલસા ભંડારને ઉપયોગી સિન્થેસિસ ગેસ અને અન્ય ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવાની શક્યતા અને કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે.

કોલ ગેસિફિકેશન ક્ષેત્રમાં ભારતની સ્થિતિ આમ તો માળખાકીય નબળાઈઓથી ઘેરાયેલી છે. ભલે ૨૦૨૬-૨૭ માટે ₹૩,૫૨૫ કરોડ જેવા મોટા ભંડોળની ફાળવણી કરવામાં આવી હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ નબળું રહેશે ત્યાં સુધી તે માત્ર કાગળ પર જ રહેશે. તાલચર ફર્ટિલાઇઝર્સ પ્લાન્ટ જેવા પ્રોજેક્ટ્સમાં થતો વિલંબ સૂચવે છે કે સંસ્થાઓ સમયસર પ્રોજેક્ટ્સને પૂર્ણ કરવામાં સક્ષમ નથી. પશ્ચિમ એશિયામાં ઊર્જા સંકટ અને આયાતી તેલ, ગેસ, મેથનોલ અને ખાતરોની વધતી કિંમતો વચ્ચે આ નિષ્ક્રિયતા એક ગુમાવેલી તક છે. હાલની ટેકનોલોજી પણ એક મોટું જોખમ ઊભું કરે છે, કારણ કે મોટાભાગની વૈશ્વિક ટેકનોલોજી ઓછી રાખવાળા કોલસા માટે બનાવવામાં આવી છે, જે ભારતના ઉચ્ચ-રાખવાળા કોલસા માટે ઓછી કાર્યક્ષમ છે અથવા તો ખર્ચાળ અનુકૂલનની જરૂર પડે છે. આનાથી સ્ટ્રેન્ડેડ એસેટ્સ (stranded assets) અથવા ઓછું પ્રદર્શન કરતી સુવિધાઓનું જોખમ રહેલું છે. ઉપરાંત, મજબૂત બિઝનેસ મોડલનો અભાવ અને ઊંચા મૂડી ખર્ચ ખાનગી રોકાણકારોને રોકવા માટેના અવરોધો બની રહ્યા છે.

જોકે, વર્તમાન મેનેજમેન્ટ સામે કોઈ ચોક્કસ આરોપો નથી, પરંતુ સમગ્ર ક્ષેત્રમાં પ્રોજેક્ટની સમયમર્યાદા પૂરી કરવામાં સતત નિષ્ફળતા વ્યૂહાત્મક આયોજન, પ્રોજેક્ટ દેખરેખ અથવા આંતર-મંત્રાલય સંકલનમાં સંભવિત ખામી સૂચવે છે. નિર્ણાયક રોકાણો માટે લાંબા મંજૂરી ચક્ર પણ આ મેનેજમેન્ટ-સંબંધિત પડકારોને રેખાંકિત કરે છે. સ્પર્ધાત્મક રીતે, ભારત તેના ગેસિફિકેશન ક્ષમતાને ઝડપથી વધારવાના પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે. જ્યારે ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦૦ મિલિયન ટનનું લક્ષ્યાંક ધરાવે છે, ત્યારે ચીનની વાર્ષિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા સેંકડો મિલિયન ટનમાં છે, જે તેને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મોટો ફાયદો આપે છે. ભારતીય પ્રોજેક્ટ્સને ઉચ્ચ-રાખવાળા કોલસા માટે ટેકનોલોજી અનુકૂલન સાથે સંકળાયેલા નોંધપાત્ર મૂડી અને ઓપરેશનલ ખર્ચને કારણે પણ સ્પર્ધાત્મક ગેરલાભનો સામનો કરવો પડે છે. કોલ ગેસિફિકેશનના પર્યાવરણીય પાસાઓ, સીધા દહન કરતાં સ્વચ્છ હોવા છતાં, નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન લક્ષ્યાંકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી દુનિયામાં ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. ઉદ્યોગ નિરીક્ષકો સૂચવે છે કે ભારતના કોલ ગેસિફિકેશન લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે ટેકનોલોજી અનુકૂલન, નિયમનકારી મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવી અને ખાનગી મૂડીને આકર્ષવા માટે મજબૂત બિઝનેસ મોડલ વિકસાવવા જેવા મૂળભૂત મુદ્દાઓને ઉકેલવા પડશે.