Whalesbook
ભારતીય ઊર્જા ક્ષેત્ર: વપરાશથી ક્ષમતા તરફની સફર
ભારતીય ઊર્જા ક્ષેત્ર એક નિર્ણાયક તબક્કા પર ઉભું છે, અને આવનાર યુનિયન બજેટ 2026 આ પરિસ્થિતિને નેવિગેટ કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. વૈશ્વિક સ્તરે ભૌગોલિક-રાજકીય વિભાજન (geopolitical fragmentation) અને આર્થિક અસ્થિરતા વધી રહી છે. આવા સમયે, દેશની ઊર્જા સુરક્ષા, જે તેની આર્થિક સાર્વભૌમત્વનો આધારસ્તંભ છે, તે આયાત પરની સતત નિર્ભરતાને કારણે ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. KPMG ઇન્ટરનેશનલના એનર્જી, નેચરલ રિસોર્સિસ અને કેમિકલ્સના ગ્લોબલ હેડ, અનિશ દે (Anish De) ભારપૂર્વક કહે છે કે આ વર્ષના બજેટનું મહત્વ ફક્ત હિસાબોને સંતુલિત કરવાનું નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ, ખાસ કરીને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં, સ્પષ્ટ સંકેત આપવાનું છે. આ વર્ષે, આ જરૂરિયાત ફક્ત ઊર્જા વપરાશ માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા કરતાં આગળ વધીને, મજબૂત સ્થાનિક ઊર્જા ક્ષમતાઓ (domestic energy capabilities) વિકસાવવા પર વ્યૂહાત્મક ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની છે.
આયાત નિર્ભરતા અને સંવેદનશીલતા
ભારતની ઊર્જાની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. દેશ તેની ક્રૂડ ઓઇલ (crude oil) જરૂરિયાતોનો લગભગ 80-84% અને નેચરલ ગેસ (natural gas) નો અડધાથી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે. આ આયાત નિર્ભરતા સ્વચ્છ ઊર્જા (clean energy) ના મુખ્ય ઘટકો, જેમ કે સોલાર સેલ અને બેટરી સુધી વિસ્તરેલી છે, જે મોટે ભાગે વિદેશથી મેળવવામાં આવે છે. આ નિર્ભરતા ભારતને સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપો અને કિંમતોમાં થતી વધઘટ સામે ખુલ્લું પાડે છે, જે ફરીથી શરૂ થયેલી મહાસત્તા સ્પર્ધા અને ભૌગોલિક-રાજકીય વિભાજનને કારણે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ઇકોનોમિક સર્વે 2025-26 મુજબ, વૈશ્વિક વેપાર હવે બહુપક્ષીય નિયમો કરતાં વ્યૂહાત્મક અને રાજકીય વિચારણાઓ દ્વારા વધુ આકાર પામી રહ્યો છે, જે એક વાસ્તવિકતા છે જેને ભારત અવગણી શકે નહીં.
ભૂતકાળના પ્રોત્સાહનો અને ટેકનોલોજીની અડચણ
ઊર્જા સંગ્રહ (energy storage) જેવી બાબતો માટેના અગાઉના બજેટરી હસ્તક્ષેપો, જેમ કે પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ, મિશ્ર પરિણામો આપી શકી છે. ₹20,000 કરોડ ના આઉટલે સાથે શરૂ કરાયેલી આ યોજના, સ્પર્ધાત્મક અને સ્કેલેબલ બેટરી ટેકનોલોજી (battery technology) ના અભાવને કારણે ખાસ આગળ વધી શકી નહોતી. આ ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને બૌદ્ધિક સંપદા (intellectual property) મોટાભાગે કેન્દ્રિત છે, ખાસ કરીને ચીનમાં. આ અનુભવ એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખવે છે: સુરક્ષા વધારવાની સાથે સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ (clean energy transition) હાંસલ કરવા માટે ફક્ત એસેમ્બલી અને ઉત્પાદનથી આગળ વધીને પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટ અને મુખ્ય ટેકનોલોજી નવીનતા (technology innovation) તરફ જવું જરૂરી છે. નેશનલ પ્રોગ્રામ ઓન એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ (ACC) બેટરી સ્ટોરેજ, જે ₹18,100 કરોડ ના આઉટલે સાથે 50 GWh ની સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવા માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું, તેણે ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં માત્ર 2.8% ક્ષમતા જ કાર્યરત કરી શકી છે.
મૂલ્ય શૃંખલામાં વૃદ્ધિ અને સહયોગ
યુનિયન બજેટ 2026 ભારતને ઊર્જા મૂલ્ય શૃંખલા (energy value chain) માં આગળ વધારવા માટે એક ઉત્તમ તક પૂરી પાડે છે. આ માટે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓનો સ્પષ્ટ સંકેત આપવાની જરૂર છે, માત્ર ક્ષેત્ર પ્રમાણે જ નહીં, પરંતુ મૂલ્ય શૃંખલાના ચોક્કસ વિભાગો પ્રમાણે પણ. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, જરૂરી મૂડી (capital) અને સંશોધન (research) ના મોટા પાયાને કારણે, કંપનીઓ એકલી કામ કરી શકે નહીં. ઉદ્યોગ અને સરકાર વચ્ચે સંરચિત સહયોગ (structured collaboration) અનિવાર્ય છે. અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) જેવા સંસ્થાકીય પ્લેટફોર્મની સ્થાપના આવા સંયુક્ત રોકાણ અને સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. રાજકોષીય પ્રોત્સાહનો (fiscal incentives) એવા ડિઝાઇન કરવા જોઈએ કે જે આ પ્લેટફોર્મમાં ભાગીદારીને આકર્ષક બનાવે અને કોર્પોરેટ વ્યૂહરચનાનો અભિન્ન ભાગ બની જાય, જેથી ખંડિત અને ઓછી અસરકારક R&D પદ્ધતિઓથી દૂર જઈ શકાય. આધુનિક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ (HPC) ને મટિરિયલ્સ સાયન્સ, પ્રોસેસ ઓપ્ટિમાઇઝેશન અને ફંડામેન્ટલ રિસર્ચમાં નવીનતાને વેગ આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ સક્ષમકર્તા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.
ભવિષ્યની ઊર્જા સુરક્ષા માટે રાજકોષીય પગલાં
આ વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો ઉપરાંત, ઉદ્યોગ ચોક્કસ રાજકોષીય પગલાઓની રાહ જોઈ રહ્યું છે. આમાં ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) શાસન હેઠળ નેચરલ ગેસનું એકીકરણ અને મૂડી પડતર (cost of capital) ઘટાડવાના પ્રયાસોનો સમાવેશ થાય છે. વિદેશી મૂડીને અસર કરતા મુદ્દાઓ, જેમ કે વ્યાજ ખર્ચની ગેરમાન્યતા (interest cost disallowances) પર સેક્શન 94B ની સમય મર્યાદા, જે લાંબા ગાળાના ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ માટે અપૂરતી હોઈ શકે છે, તેના પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. બજેટ પહેલાનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે રાજકોષીય નીતિનો ઉપયોગ ફક્ત ઊર્જા વપરાશને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતની કાયમી ઊર્જા ક્ષમતાને વ્યૂહાત્મક રીતે બનાવવા માટે કેટલા અંશે કરવામાં આવશે. આ વ્યૂહાત્મક દિશા, કોઈપણ અલગ કર ગોઠવણ કે સબસિડી કરતાં વધુ, જટિલ વૈશ્વિક આર્થિક અને ભૌગોલિક-રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિમાં રાષ્ટ્રના ઊર્જા ભવિષ્યને વ્યાખ્યાયિત કરશે. તાજેતરનો EU-India ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ, જે સંરક્ષણવાદને બદલે સહકાર દ્વારા વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે, તે વ્યૂહાત્મક આર્થિક ભાગીદારી તરફ વૈશ્વિક વલણ દર્શાવે છે, જે એક મોડેલ છે જેને ભારત તેના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં અપનાવી શકે છે.