India's Energy Security: મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધ વચ્ચે 50 દિવસનો બફર કેટલો સુરક્ષિત?

ભૌગોલિક રાજકીય સંકટ અને તેલના ભાવમાં ઉછાળો

ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે વધતો સંઘર્ષ, સીધા લશ્કરી હુમલાઓ અને મહત્વપૂર્ણ શિપિંગ માર્ગો પરના જોખમોને કારણે વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) લગભગ $82 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયું છે, અને કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે જો તણાવ યથાવત રહેશે તો તે $100 ની સપાટી વટાવી શકે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), જેમાંથી વૈશ્વિક તેલ વેપારનો લગભગ 20% અને ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનો લગભગ 40% હિસ્સો પસાર થાય છે, તે ગંભીર જોખમ હેઠળ છે, જેનાથી સપ્લાયમાં વિક્ષેપની ભયાનક શક્યતાઓ વધી રહી છે. આ ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા સીધી રીતે ભારતને અસર કરે છે, જે ઉર્જા માટે ભારે આયાત પર નિર્ભર છે.

રિઝર્વ, વૈવિધ્યકરણ અને આર્થિક અસરોનું વિશ્લેષણ

સરકારી સૂત્રો 50 દિવસના સ્ટોક પોઝિશનનો સંકેત આપે છે, પરંતુ નજીકથી તપાસ કરતાં ભારતના ઉર્જા ભંડારનું ચિત્ર વધુ સૂક્ષ્મ જણાય છે. કુલ રાષ્ટ્રીય સ્ટોરેજ ક્ષમતા, જેમાં વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) અને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMC) નો સમાવેશ થાય છે, તે આશરે 74 દિવસની હોવાનું કહેવાય છે. જોકે, ઈન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સ લિમિટેડ (ISPRL) દ્વારા સંચાલિત SPR સુવિધાઓમાં માત્ર લગભગ 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્રૂડ ઓઇલ છે, જે લગભગ 9.5 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી પાડે છે. તાજેતરના ઉદ્યોગ અંદાજો સૂચવે છે કે વર્તમાન વાસ્તવિક ઇન્વેન્ટરીઓ ફક્ત 20 થી 25 દિવસના વપરાશને આવરી શકે છે, જે સરકારના આશ્વાસનથી વિપરીત છે અને ચીનના અંદાજિત છ મહિનાના ભંડાર કરતાં ઘણું ઓછું છે.

ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતનો લગભગ 87% આયાત કરે છે, જેમાંથી અડધાથી વધુ મધ્ય પૂર્વમાંથી આવે છે. તેથી, આ ભંડારને વિસ્તૃત કરવાની તાકીદ વધુ વધી જાય છે. ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવની આર્થિક અસરો ગંભીર છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ $1 નો વધારો ભારતના વાર્ષિક આયાત બિલમાં આશરે $2 બિલિયન વધારી શકે છે, જે સીધી રીતે ફુગાવા, ચલણની સ્થિરતા અને કોર્પોરેટ માર્જિનને અસર કરે છે. આના કારણે ફુગાવો વધે છે, બોન્ડ યીલ્ડ્સમાં વધારો થાય છે અને ઇક્વિટી વેલ્યુએશન મલ્ટિપલ્સમાં ઘટાડો થાય છે, તેમજ ભારતીય રૂપિયો નબળો પડી શકે છે. ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs), એવિએશન, પેઇન્ટ્સ, કેમિકલ્સ અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા ક્ષેત્રો વધતા ક્રૂડ ખર્ચથી ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે.

ભારતીય એનર્જી કંપનીઓ આ અસ્થિર વાતાવરણમાં કામ કરી રહી છે. ONGC નો P/E રેશિયો 9.34 છે, જ્યારે ઈન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOCL) નો P/E 7.07 છે અને એનાલિસ્ટ્સનો 'Buy' રેટિંગ સાથે સરેરાશ ટાર્ગેટ પ્રાઈસ 186.81 INR છે. રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝનો P/E 24.59 છે. નિફ્ટી ઓઇલ એન્ડ ગેસ સેક્ટર ઇન્ડેક્સનો P/E 10.1 છે, જે 25.0% ના 1-વર્ષના CAGR સાથે પ્રમાણમાં વેલ્યુડ સેક્ટર દર્શાવે છે.

⚠️ નબળા બફર અને ધીમા વૈવિધ્યકરણનો ભય

ભારતની જાહેર કરાયેલી ઉર્જા સુરક્ષા, આરામદાયક સ્થિતિનો દાવો કરતી હોવા છતાં, લાંબા ગાળાના ભૌગોલિક રાજકીય સંકટ સામે અપૂરતા જણાય છે. મધ્ય પૂર્વના સપ્લાય પર ભારે નિર્ભરતા, જે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે, તે એક ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. જ્યારે ભારત યુએસ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા જેવા દેશોમાંથી સોર્સિંગ કરીને અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને આફ્રિકામાંથી LNG આયાત વધારીને વૈવિધ્યકરણ કરી રહ્યું છે, ત્યારે વધતી માંગ અને ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતાની તુલનામાં આ પ્રયાસોની ગતિ ચિંતાનો વિષય છે. SPR વિસ્તરણનો ફેઝ II, જે 6.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ઉમેરવાનો છે, તે જમીન ફાળવણી જેવી બાબતોમાં વિલંબનો સામનો કરી રહ્યો છે. ભૂતકાળમાં, ભારતે 1990ના ગલ્ફ વોર દરમિયાન તેલના ભાવના આંચકાઓથી નોંધપાત્ર આર્થિક પરિણામોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેણે તેની આર્થિક કટોકટીને વધુ વકરાવી હતી. વર્તમાન પરિસ્થિતિ, જો વણસી તો, તે અસરોનું પુનરાવર્તન અથવા તેનાથી પણ ખરાબ સ્થિતિનું જોખમ ધરાવે છે. સરકારનું ધ્યાન રિન્યુએબલ એનર્જી (2030 સુધીમાં 500 GW) અને ન્યુક્લિયર પાવર (2047 સુધીમાં 100 GW) ક્ષમતા વિકસાવવા પર પણ છે, પરંતુ આ લાંબા ગાળાના સંક્રમણો તાત્કાલિક આયાત-આધારિત નબળાઈઓને ઓછી કરતા નથી.

ભવિષ્યની સંભાવના

તાત્કાલિક જોખમો છતાં, ભારતની લાંબા ગાળાની ઉર્જા વ્યૂહરચના રિન્યુએબલ સ્રોતો, પરમાણુ ઉર્જા અને ઘરેલું સંશોધન વધારવા પર ભાર મૂકે છે. દેશ તેની રિન્યુએબલ એનર્જી સંક્રમણ માટે મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના પુરવઠાને સુરક્ષિત કરવાનો સક્રિયપણે પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. IOCL જેવી મુખ્ય કંપનીઓ માટે એનાલિસ્ટ સેન્ટિમેન્ટ 'Outperform' રેટિંગ અને સરેરાશ ટાર્ગેટ પ્રાઈસ સૂચવે છે, જે સંભવિત અપસાઇડ દર્શાવે છે. ઓઇલ અને ગેસ સ્ટોરેજ અને પરિવહન પેટા-ક્ષેત્ર આગામી પાંચ વર્ષમાં વાર્ષિક 15% ના મજબૂત કમાણી વૃદ્ધિનો અનુભવ કરશે તેવી ધારણા છે. માથાદીઠ વીજળી વપરાશ વધારવા અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા વ્યૂહાત્મક દિશા સૂચવે છે, પરંતુ તાત્કાલિક પડકાર અસ્થિર વૈશ્વિક ઉર્જા બજારોમાં નેવિગેટ કરવાનો અને અનપેક્ષિત પુરવઠા વિક્ષેપો સામે તેના બફરને મજબૂત કરવાનો છે.