Whalesbook
રોજનું ₹1600 કરોડનું નુકસાન: આખરે શા માટે?
સરકારી માલિકીની ભારતીય ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ હાલમાં ભારે નાણાકીય બોજ હેઠળ દબાયેલી છે. છેલ્લા બે વર્ષથી, ખાસ કરીને એપ્રિલ 2022 થી, પેટ્રોલ અને ડીઝલના રિટેલ ભાવ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે. આ કારણે, Indian Oil Corporation (IOCL), Bharat Petroleum Corporation Ltd (BPCL) અને Hindustan Petroleum Corporation Ltd (HPCL) જેવી કંપનીઓને પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ₹18 અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર ₹35નું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તાજેતરમાં, જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $100 પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા, ત્યારે HPCL, BPCL અને IOCL ના શેરના ભાવમાં 4% સુધીનો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જે આ નાણાકીય દબાણનો સ્પષ્ટ સંકેત છે.
બે વર્ષથી ભાવ સ્થિર, પણ ખર્ચ વધતો રહ્યો
જ્યારે ગ્રાહકો માટે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ લગભગ બે વર્ષથી યથાવત છે, ત્યારે કંપનીઓ માટે ઉત્પાદન ખર્ચ અને વેચાણ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત દિવસે ને દિવસે વધી રહ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યા છે. અંદાજ મુજબ, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતા દરેક $10ના વધારા સાથે માર્કેટિંગ નુકસાન પ્રતિ લિટર લગભગ ₹6 વધી જાય છે. આ કંપનીઓનો બ્રેક-ઇવન (Break-even) ક્રૂડ ઓઇલ ભાવ આશરે $80-85 પ્રતિ બેરલ માનવામાં આવે છે, જે હાલના ભાવ કરતાં ઘણો ઓછો છે. ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે ક્રૂડના ભાવ વારંવાર આ સ્તરને વટાવી રહ્યા છે. સરકારે આ નુકસાન ઘટાડવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કર્યો છે, પરંતુ આ પગલાથી સરકારની આવકમાં પણ મોટો ઘટાડો થયો છે. fiscal year 2027 માટે આ ડ્યુટી કટનો ખર્ચ ₹1 ટ્રિલિયનથી વધુ થવાનો અંદાજ છે, જે સરકારના fiscal deficit ને પણ વધારી શકે છે.
ખાનગી કંપનીઓ સામે સ્પર્ધાત્મક ગેરલાભ અને આર્થિક અસર
સરકારી ઓઇલ કંપનીઓને Reliance Industries અને Nayara Energy જેવી ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓની સરખામણીમાં વધુ પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. ખાનગી કંપનીઓ ભાવમાં ફેરફાર કરવા માટે વધુ સ્વતંત્ર છે, જ્યારે સરકારી કંપનીઓ પર સરકારી નીતિઓનું દબાણ વધુ રહે છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે રિટેલ ફ્યુઅલના ભાવ અને ટેક્સમાં ફેરફાર કરવાની મર્યાદિત શક્યતાને કારણે તેમના profit margin પર નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. રૂપિયાના અવમૂલ્યન (Depreciation) સાથે મળીને, આ પરિબળોએ IOCL, BPCL અને HPCL માટે profit forecasts માં મોટો ઘટાડો કર્યો છે. ઐતિહાસિક રીતે, આ કંપનીઓના શેરના ભાવ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવના ઉતાર-ચઢાવ પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ રહ્યા છે. કંપનીઓના પ્રદર્શન ઉપરાંત, ઊંચા ઇંધણના ભાવ ભારતના અર્થતંત્ર માટે પણ જોખમ ઊભું કરે છે. વધતા ઇંધણના ખર્ચ ફુગાવા (Inflation) માં મોટો ફાળો આપે છે, જે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) માટે વ્યાજ દરો અંગેના નિર્ણયોને જટિલ બનાવી શકે છે. વધુમાં, ઊંચા આયાત ખર્ચ (Import Costs) ભારતનો વેપાર ખાધ (Trade Deficit) વધારવાની શક્યતા ધરાવે છે.
નીતિગત દ્વિધા: ગ્રાહક સુરક્ષા વિરુદ્ધ નાણાકીય સ્થિરતા
સરકારનું લક્ષ્ય વૈશ્વિક ઓઇલના ભાવમાં થતી અસ્થિરતાથી ગ્રાહકોને બચાવવાનું છે, ખાસ કરીને ચૂંટણી પહેલાં. જોકે, આનાથી મોટી subsidy burden ઊભી થાય છે, જે ઓઇલ કંપનીઓને ભારે નુકસાન સહન કરવા મજબૂર કરે છે. વધુ ચપળ ખાનગી કંપનીઓની તુલનામાં, સરકારી માલિકીની કંપનીઓ બજારની સ્થિતિને બદલે વ્યાપક આર્થિક અને રાજકીય લક્ષ્યો દ્વારા સંચાલિત ભાવ અને કર નીતિઓ હેઠળ કાર્ય કરે છે. જો ક્રૂડના ભાવ તેમના break-even point થી લાંબા સમય સુધી ઉપર રહે, તો તે લાંબા ગાળાના નુકસાન, રોકાણમાં ઘટાડો અને સંભવિતપણે સરકારી સહાયની જરૂરિયાત તરફ દોરી શકે છે. વિશ્લેષકો માને છે કે બજાર આ કંપનીઓના profit ની સતત અણધારીતાને ઓછો આંકી રહ્યું છે, ખાસ કરીને જ્યારે ભાવ અને કરવેરામાં મર્યાદિત ગોઠવણોને કારણે તેમની સંવેદનશીલતા વધારે છે. જો ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ ચાલુ રહે અને ઓઇલના ભાવ ઊંચા રહે, તો સરકારની પોતાની નાણાકીય સ્થિતિ પણ તાણ હેઠળ આવી શકે છે, જે વિકાસ કાર્યો અને deficit targets ને પહોંચી વળવાની તેની ક્ષમતાને અસર કરશે.
આગળ શું?
મોટાભાગના વિશ્લેષકો અને ઉદ્યોગ નિરીક્ષકો અપેક્ષા રાખે છે કે રાજ્યની ચૂંટણીઓ પૂર્ણ થયા બાદ રિટેલ ઇંધણના ભાવમાં વધારો થશે. આ સમય સામાન્ય રીતે ચૂંટણી પહેલાં જાહેર જનતાના વિરોધને ટાળવા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના પ્રતિભાવ પર નજીકથી નજર રાખવામાં આવશે; ઇંધણના ભાવમાં થતો વધારો ફુગાવાને વેગ આપી શકે છે, જે સેન્ટ્રલ બેંકને અપેક્ષિત વ્યાજ દર ઘટાડાને સ્થગિત કરવા અને વર્તમાન દરો જાળવી રાખવા પ્રેરી શકે છે. ઘણા વિશ્લેષકો નજીકના ગાળામાં વધુ predictable profits માટે ઓઇલ કંપનીઓ કરતાં યુટિલિટીઝ (Utilities) જેવા અન્ય ક્ષેત્રોની ભલામણ કરી રહ્યા છે. આ ઓઇલ કંપનીઓનું ભવિષ્ય વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવની હિલચાલ અને સરકારના નાણાકીય નિર્ણયો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું રહેશે.