ભારત ન્યુક્લિયર પાવરમાં ક્રાંતિ માટે તૈયાર: 6 મહિનામાં SMRs માટે ટેન્ડર, દેશની ઊર્જા સુરક્ષાને મળશે વેગ!

માપી શકાય તેવા (Scalable) ડિઝાઇન તરફ ઝુકાવ

ભારત તેની પરમાણુ વ્યૂહરચનામાં મોટો બદલાવ લાવી રહ્યું છે. હવે મોટા રિએક્ટરને બદલે વધુ વિતરિત અને માપી શકાય તેવા (scalable) મોડેલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. BSMR-200 ની પ્રમાણિત ડિઝાઇન (standardized design) આ યોજનાનું કેન્દ્રબિંદુ છે, જે દેશની પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતા વધારવા, ઊર્જા સુરક્ષા અને આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકોને પૂર્ણ કરવા અને સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવવા પર ભાર મૂકે છે.

BSMR-200 રિએક્ટર વિગતો અને ખર્ચ

આ 220 MWe BSMR-200 રિએક્ટર માટેનું આયોજિત ટેન્ડર ભારત માટે રોડમેપનો મુખ્ય ભાગ છે. તેની પ્રમાણિત ડિઝાઇનનો હેતુ સામૂહિક ઉત્પાદન (mass production) અને ઝડપી પ્રોજેક્ટ સમયરેખા છે, જે ભારતને 2047 સુધીમાં તેના 100 GW પરમાણુ ક્ષમતાના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવામાં મદદ કરશે. અહેવાલો મુજબ, BSMR-200 ના વિકાસ અને નિર્માણનો અંદાજિત ખર્ચ લગભગ ₹5,960 કરોડ છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ (pilot projects) પ્રતિ મેગાવોટ (MW) લગભગ ₹30 કરોડ માં પૂર્ણ થવાનો અંદાજ છે. આ પહેલ ન્યુક્લિયર એનર્જી મિશન (Nuclear Energy Mission) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવી રહી છે, જેને 2025-26 ના નાણાકીય વર્ષ (FY26) માટે SMR સંશોધન (research) માટે ₹20,000 કરોડ ની બજેટ ફાળવણી મળી છે. મંજૂરી પછી બાંધકામમાં 60 થી 72 મહિનાનો સમય લાગવાની ધારણા છે, જે પરંપરાગત મોટા રિએક્ટર કરતાં વધુ ઝડપી ગતિ છે.

નીતિગત સમર્થન અને વૈશ્વિક સ્થિતિ

ભારત દ્વારા SMRs ને અપનાવવામાં સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા (SHANTI) એક્ટ, જે ડિસેમ્બર 2025 માં પસાર થયો હતો, તેણે મજબૂતી આપી છે. આ કાયદો રાજ્યના એકાધિકાર (state monopoly) નો અંત લાવે છે, જે ખાનગી અને વિદેશી કંપનીઓને નાગરિક પરમાણુ પ્રોજેક્ટ્સમાં 49% સુધીની ઇક્વિટી (equity) માં રોકાણ કરવાની મંજૂરી આપે છે. આનો ઉદ્દેશ્ય રોકાણ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને આકર્ષવાનો છે. મોટાભાગના પશ્ચિમી SMR પ્રોગ્રામ્સ જે લાઇટ વોટર રિએક્ટર (LWR) ટેકનોલોજીને અપનાવી રહ્યા છે તેનાથી વિપરીત, ભારત સ્વદેશી પ્રેશરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર (PHWR) આધારિત SMR ડિઝાઇન વિકસાવી રહ્યું છે, જે ટેકનોલોજીકલ સ્વતંત્રતા તરફનો માર્ગ ચીંધે છે. ભારત તેના SMRs માટે ઉત્પાદન ખર્ચ પ્રતિ MW ₹30 કરોડ જેટલો ઓછો રાખવાનો અંદાજ લગાવી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક સ્પર્ધકોની તુલનામાં 30% સસ્તો હોઈ શકે છે, જેઓ પ્રતિ MW ₹50 કરોડ થી ₹100 કરોડ નો ખર્ચ જણાવે છે. આ વ્યૂહરચના 100 GW ના લક્ષ્યાંકને પહોંચી વળવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જેમાં વાર્ષિક લગભગ 4.14 GW ઉમેરવાની જરૂર છે. ભારત ઔદ્યોગિક ડીકાર્બોનાઇઝેશન (industrial decarbonization), હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને ડેટા સેન્ટર્સને પાવર કરવા માટે પણ SMRs વિકસાવી રહ્યું છે.

આર્થિક અને તકનીકી પડકારો

ભારતના SMR પ્રોગ્રામ માટે ખર્ચ-અસરકારકતા (cost-effectiveness) પ્રાપ્ત કરવી એ સામાન્ય સિસ્ટમ ખર્ચને નાના ક્ષમતાઓ પર વહેંચવા માટે મોટા ઓર્ડર વોલ્યુમ (large order volumes) સુરક્ષિત કરવા પર ભારે આધાર રાખે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આર્થિક સદ્ધરતા માટે માપનીયતા (scalability) ચાવીરૂપ છે. ભલે SHANTI એક્ટ ક્ષેત્રને ઉદાર બનાવ્યું હોય, તેના નિયમો અને નિયમનોનું સંપૂર્ણ અમલીકરણ હજુ બાકી છે, જે કેટલીક નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા (regulatory uncertainty) ઊભી કરે છે. સ્વદેશી PHWR-આધારિત SMR ડિઝાઇન પર આધાર રાખવાનો અર્થ એ છે કે ભારત નવી વ્યાપારી ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી રહ્યું છે, જે સ્થાપિત પશ્ચિમી LWR પ્રોગ્રામ્સથી અલગ છે. ચીનનું રેર અર્થ (rare earth) અને યુરેનિયમ પ્રોસેસિંગમાં વર્ચસ્વ જેવા ભૌગોલિક રાજકીય પરિબળો (geopolitical factors) પણ નિર્ભરતાનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. લાંબા ગાળે પરમાણુ કચરાનું વ્યવસ્થાપન (nuclear waste management) અને વધુ વારંવાર રિએક્ટર રિપ્લેસમેન્ટથી સંભવિત પર્યાવરણીય જોખમો (environmental risks) પર કાળજીપૂર્વક ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.

ભવિષ્યનો SMR રોડમેપ

ભારતના ભવિષ્યના રોડમેપમાં 2033 સુધીમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ સ્વદેશી SMRs વિકસાવવાનો સમાવેશ થાય છે, જેની શરૂઆત BSMR-200, SMR-55 અને હાઇડ્રોજન માટે હાઇ-ટેમ્પરેચર ગેસ-કૂલ્ડ રિએક્ટર (HTGCR) થી થશે. આ યોજનાની સફળતા સતત સરકારી સમર્થન, મજબૂત ખાનગી ક્ષેત્રની સંડોવણી અને મજબૂત સ્વદેશી ઉત્પાદન આધાર (domestic manufacturing base) બનાવવા પર આધાર રાખે છે. સરકારની પ્રતિબદ્ધતા 2070 સુધીમાં તેના નેટ ઝીરો (Net Zero by 2070) લક્ષ્યાંકને પૂર્ણ કરવાનો અને ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવાનો છે, જે ભારતને માત્ર પરમાણુ ઊર્જાનો મુખ્ય વપરાશકર્તા જ નહીં, પરંતુ પરમાણુ ટેકનોલોજીનો નિકાસકાર (exporter) પણ બનાવી શકે છે.