ભારતમાં સોલાર ક્ષમતામાં તેજી, પણ આયાતી ઘટકો પર નિર્ભરતા ચિંતાજનક

ભારતે સોલાર એનર્જી ઉત્પાદનના ક્ષેત્રમાં ઝડપથી વિકાસ કર્યો છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, Approved List of Models and Manufacturers (ALMM) હેઠળ દેશની સોલાર મોડ્યુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા પ્રભાવશાળી 2,17,107 MW સુધી પહોંચી ગઈ છે. બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા 300 GW ના આંકડાને પાર કરી ગઈ છે, જે રિન્યુએબલ એનર્જીના ધ્યેયોને હાંસલ કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. જોકે, આ વિકાસની પાછળ એક મોટી structural imbalance છુપાયેલી છે. દેશ પોલી સિલિકોન, ઇંગોટ્સ અને વેફર્સ જેવા નિર્ણાયક upstream મટિરિયલ્સ માટે લગભગ સંપૂર્ણપણે આયાત પર નિર્ભર છે, જે સોલાર સેલના નિર્માણ માટે પાયારૂપ છે.

હાલમાં, ઉદ્યોગ મોટાભાગે મોડ્યુલ્સની એસેમ્બલિંગ (assembly) દ્વારા કાર્યરત છે, સંપૂર્ણ end-to-end ઉત્પાદન પર નહીં. આ આવશ્યક upstream ઘટકોનો મોટો ભાગ ચીન પાસેથી મેળવવામાં આવે છે, જે વૈશ્વિક પુરવઠા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. આનાથી ભારતીય સોલાર ક્ષેત્ર માટે વ્યૂહાત્મક નબળાઈ ઊભી થાય છે. જો સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ આવે અથવા આ કાચા માલના વૈશ્વિક ભાવમાં અચાનક વધારો થાય, તો સ્થાનિક ઉત્પાદકો પાસે તેમના ઇનપુટ ખર્ચ પર બહુ ઓછું નિયંત્રણ રહેશે. આ નિર્ભરતા સીધી રીતે નાણાકીય સ્થિરતાને અસર કરે છે, કારણ કે વૈશ્વિક બજારના ભાવમાં કોઈપણ અચાનક ફેરફાર ઉત્પાદન સુવિધાઓ વિનાની કંપનીઓ માટે તાત્કાલિક પ્રોફિટ માર્જિન પર દબાણ લાવી શકે છે.

આ સમસ્યાના નિરાકરણ માટે, સરકારે કડક નિયમો લાગુ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. જૂન 2026 થી, સરકારી-સમર્થિત સોલાર પ્રોજેક્ટ્સમાં સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત સેલ ધરાવતા મોડ્યુલ્સનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ ઉત્પાદકોને સરળ એસેમ્બલીમાંથી ઉચ્ચ-મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદન તરફ સ્થાનાંતરિત કરવા દબાણ કરવાનો છે. આ ઉપરાંત, Ministry of New and Renewable Energy (MNRE) હાલમાં સ્થાનિક પોલી સિલિકોન ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે ખાસ Production-Linked Incentive (PLI) યોજના ઘડી રહી છે. સરકારનો લક્ષ્યાંક આ સેગમેન્ટમાં ઓછામાં ઓછી 10 GW ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો છે, જે લાંબા ગાળે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે.

રોકાણકારો અને બજાર સહભાગીઓ માટે, આ પરિસ્થિતિ એક દ્વિ-સ્તરીય ચિત્ર રજૂ કરે છે. એક તરફ, સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા એવી કંપનીઓ માટે તકો ઊભી કરે છે જેઓ બેકવર્ડ ઇન્ટિગ્રેશન (backward integration) માં સફળતાપૂર્વક રોકાણ કરે છે—એટલે કે, ફક્ત મોડ્યુલ્સ એસેમ્બલ કરવાથી આગળ વધીને સેલ અને વેફર્સનું ઉત્પાદન કરવું. બીજી તરફ, આ સંક્રમણ અમલીકરણના જોખમો ધરાવે છે. હાઇ-ટેક upstream સુવિધાઓના નિર્માણ માટે મોટા પાયે મૂડી રોકાણ અને તકનીકી કુશળતાની જરૂર પડે છે.

'Opportunity cost' નું નાણાકીય જોખમ પણ રહેલું છે. ટૂંકા ગાળામાં, સસ્તા આયાતી ઘટકો કરતાં સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રાધાન્ય આપવાથી પ્રોજેક્ટ ખર્ચ વધી શકે છે, જે નવા સોલાર એનર્જી ઇન્સ્ટોલેશનની શક્યતાને અસ્થાયી રૂપે અસર કરી શકે છે. ભવિષ્યમાં, આ ક્ષેત્ર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ મોનિટરિંગ પરિબળો નવી PLI યોજનાની સફળતા, ALMM જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે સ્થાનિક ખેલાડીઓ કેટલી ઝડપથી સેલ અને વેફર ઉત્પાદન વધારી શકે છે, અને કંપનીઓ વૈશ્વિક બજારમાં તેમના કાચા માલની પ્રાપ્તિ ખર્ચનું સંચાલન કેવી રીતે કરે છે તે હશે, જે હજુ પણ થોડા મોટા સપ્લાયર્સ દ્વારા પ્રભુત્વ ધરાવે છે.