દેશી કોલસા પર ભારતનો ફોકસ: આયાતમાં મોટો ઘટાડો અને ફોરેક્સની બચત
ભારતના પાવર સેક્ટર માટે કોલસાની આયાતમાં થયેલો આ મોટો ઘટાડો, દેશી સપ્લાય પર નિર્ભરતા વધારવાની વ્યૂહાત્મક ચાલ દર્શાવે છે. આનાથી તાત્કાલિક ધોરણે ફોરેક્સ (Foreign Exchange) ની મોટી બચત થઈ રહી છે, જ્યારે Coal India Ltd. (CIL) જેવી કંપનીઓ દેશી ઉત્પાદન વધારવા પર ભાર મૂકી રહી છે. જોકે, આ ફેરફાર ઊર્જા સુરક્ષા (energy security) અને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મકતા (cost competitiveness) જેવા મુદ્દાઓ પર પણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે, કારણ કે ભારત તેની ઊર્જા સંક્રમણ (energy transition) ની યાત્રા પર આગળ વધી રહ્યું છે અને વધી રહેલી માંગ સ્થાનિક પુરવઠા પર દબાણ લાવી શકે છે.
આયાત ઘટાડો અને CIL ની ભૂમિકા
આંકડા મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 ના એપ્રિલ-ડિસેમ્બર સમયગાળા દરમિયાન, બ્લેન્ડિંગ (blending) માટે કોલસાની આયાતમાં 54% નો ઘટાડો થયો છે, જે અગાઉના વર્ષના સમાન ગાળામાં 12 મિલિયન ટન થી ઘટીને 5.5 મિલિયન ટન રહ્યો છે. આ ઘટાડાને કારણે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં અંદાજે ₹60,681.67 કરોડ ની ફોરેક્સ બચત થઈ છે, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષની સરખામણીમાં ઘણી વધારે છે. દેશના મુખ્ય કોલસા ઉત્પાદક Coal India Ltd. (CIL) સતત ખાણોમાં કંટીન્યુઅસ માઇનર્સ (continuous miners) અને લોંગવોલ સિસ્ટમ્સ (longwall systems) જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજી તૈનાત કરીને ઉત્પાદન વધારી રહી છે. CIL નું કુલ ઉત્પાદન નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં 1.047 બિલિયન ટન સુધી પહોંચ્યું હતું. કંપનીનું માર્કેટ વેલ્યુએશન આશરે ₹2.65 લાખ કરોડ છે, અને તેનો ટ્રેલિંગ ટ્વેલ્વ-મંથ (TTM) P/E રેશિયો આશરે 8.53 છે, જે ઇન્ડસ્ટ્રીના સરેરાશ P/E રેશિયો 13.37 ની સરખામણીમાં તેને વેલ્યુ સ્ટોક તરીકે દર્શાવે છે.
ઊર્જા સુરક્ષા અને માંગનું દબાણ
જોકે, આ આંકડાકીય બચત પાછળ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાની ગણતરી જટિલ છે. બ્લેન્ડિંગ માટે આયાત ઘટવા છતાં, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં કુલ થર્મલ કોલસાની આયાતમાં 7.9% નો ઘટાડો થઈને 243.62 મિલિયન ટન રહ્યો. જોકે, 2024 ની શરૂઆતમાં આવેલી હીટવેવ્ઝ (heatwaves) જેવી પરિસ્થિતિઓમાં, થર્મલ કોલસાની આયાતમાં પ્રથમ છ મહિનામાં 13% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો, જે સતત વધી રહેલા માંગના દબાણને દર્શાવે છે. NTPC જેવી કંપનીઓ CIL અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે કમર્શિયલ માઇનર્સ (commercial miners) પાસેથી સીધી ખરીદી કરીને કોલસાની સોર્સિંગમાં વિવિધતા લાવી રહી છે. Adani Power, એક મોટી પ્રાઇવેટ થર્મલ જનરેટર, વાર્ષિક 155 મિલિયન ટન કોલસાની જરૂરિયાત સાથે મોટો વિસ્તાર કરવાની યોજના ધરાવે છે, જે મોટા પાવર ઉત્પાદકો તરફથી સતત માંગને ઉજાગર કરે છે. વધુમાં, ભારત કોકિંગ કોલસા (coking coal) ને એક ક્રિટિકલ મિનરલ (critical mineral) તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે, જેની લગભગ 95% આયાત પર નિર્ભરતા છે, અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં કોકિંગ કોલસાની આયાત વધીને 57.58 મિલિયન ટન થઈ છે. આ પરિસ્થિતિ ભારતનાં ઉર્જા સંક્રમણ (energy transition) ના લક્ષ્યો સામે આવે છે, જ્યાં કોલસાને 'ફેઝ ડાઉન' (phased down) કરવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ આગામી દસકા સુધી ભરોસાપાત્ર બેઝલોડ પાવર (baseload power) માટે તેનો આધાર રહેશે. 2025 માં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદનમાં પાંચ વર્ષમાં પ્રથમ વખત ઘટાડો થયો હોવા છતાં, તે ગ્રીડની વિશ્વસનીયતા જાળવી રહ્યું છે. એનાલિસ્ટ્સ (Analysts) CIL પર તટસ્થ વલણ ધરાવે છે, સરેરાશ પ્રાઇસ ટાર્ગેટ (price target) મર્યાદિત અપસાઇડ પોટેન્શિયલ (upside potential) સૂચવે છે, અને કેટલાક શેરને અંડરવેલ્યુડ (undervalued) માને છે.
ભવિષ્યની દિશા અને પડકારો
દેશી કોલસા ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાની અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની પ્રતિબદ્ધતા સ્પષ્ટ છે. CIL 2030 સુધીમાં 1.5 બિલિયન ટન ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, જે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે. જોકે, નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતાના વિકાસ છતાં કોલસાની સતત માંગ એક મોટો પડકાર છે. દેશી કોલસાની કાર્યક્ષમતા અને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મકતા, વૈશ્વિક ભાવમાં થતી વધઘટ સામે નિર્ણાયક રહેશે. આ ઉપરાંત, 'ડિકાર્બોનાઇઝેશન પેરાડોક્સ' (decarbonization paradox) માં ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતા વધારવાની સાથે સાથે વધતી ઊર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અશ્મિભૂત ઇંધણ પર પણ નિર્ભર છે. CIL ના ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડની અસરકારકતા અને દેશી ખાણકામ માટે સરકારની નીતિગત સહાય, ભારતનાં ઊર્જા ભવિષ્ય અને આયાતની અસ્થિરતા સામે તેની સંવેદનશીલતા નક્કી કરવામાં સર્વોપરી ભૂમિકા ભજવશે.