ભારત સરકાર હવે પોતાની વ્યૂહાત્મક ઓઈલ રિઝર્વ (Strategic Petroleum Reserves) માટે કોમર્શિયલ મોડેલ તરફ વળી રહી છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં થઈ રહેલા વિલંબ અને ક્રૂડ ઓઈલની વધતી માંગને પહોંચી વળવા સરકાર પ્રાઈવેટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેયર્સ સાથે ભાગીદારી કરી રહી છે.
ભારત પોતાની એનર્જી સુરક્ષાને વધુ મજબૂત કરવા માટે એક મોટા ફેરફાર તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. અત્યારે દેશ પાસે વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલુરુ અને પાદુર ખાતે કુલ 5.33 મિલિયન ટન ની સ્ટોરેજ ક્ષમતા છે. જો કે, આ સ્ટોરેજ માત્ર એક અઠવાડિયાની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના 85% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે, જે વૈશ્વિક તણાવ સમયે દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે મોટું જોખમ છે.
ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબની અસરો
સરકારે વર્ષ 2018 માં 6.5 મિલિયન ટન ક્ષમતા વધારવાનો પ્લાન મંજૂર કર્યો હતો. પરંતુ વહીવટી અવરોધોને કારણે આ પ્રોજેક્ટ્સમાં ખૂબ જ ધીમી પ્રગતિ જોવા મળી છે. પાદુર પ્રોજેક્ટ માંડ 2025 માં કોન્ટ્રાક્ટ સ્ટેજ સુધી પહોંચ્યો છે, જ્યારે ચંદીખોલ ખાતેનો 4 મિલિયન ટન ક્ષમતાનો પ્લાન્ટ હજુ પ્લાનિંગના તબક્કામાં જ છે. આ વિલંબને કારણે દેશ પોતાની એનર્જી જરૂરિયાત મુજબના સ્ટોરેજ લક્ષ્યથી ઘણો પાછળ છે.
ઈન્ટરનલ ઓડિટ મુજબ, 2018 થી 2024 દરમિયાન અસ્તિત્વમાં રહેલા સ્ટોરેજ કેવર્ન્સનો ઉપયોગ માત્ર 8.74% થી 58.41% ની વચ્ચે જ રહ્યો છે. સરકારી ભંડોળના અભાવે જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ઓછા હતા ત્યારે પણ મોટી ખરીદી કરવામાં અવરોધ આવતો હતો.
નવું કોમર્શિયલ મોડેલ: ગેમ ચેન્જર?
આ આર્થિક બોજ ઘટાડવા માટે સરકાર હવે પબ્લિક-પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) મોડેલ પર ભાર મૂકી રહી છે. પાદુર ફેસિલિટીમાં Abu Dhabi National Oil Company સાથેની ભાગીદારી તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ મોડેલ હેઠળ:
- આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકો પોતાનું ક્રૂડ ભારતમાં સ્ટોર કરી શકે છે.
- ભારતને ઈમરજન્સી સમયે ઓઈલ ખરીદવા માટે 'Right of First Refusal' મળશે.
- મે 2026 માં UAE સાથે થયેલ કરાર મુજબ, હવે વિદેશી સ્ટોકને પણ ભારત પોતાના ઈમરજન્સી બફર તરીકે ગણી શકે છે.
આ વ્યૂહરચનાથી સરકારી તિજોરી પર બોજ પડ્યા વગર દેશની એનર્જી સુરક્ષા વધશે. રોકાણકારોની નજર હવે સરકાર કેટલી ઝડપથી નવા કોમર્શિયલ કરાર કરે છે અને ચંદીખોલ પ્રોજેક્ટ ક્યારે ગતિ પકડે છે તેના પર રહેશે.