ભારતનું તેલ સપ્લાયમાં મોટું પગલું: રશિયા પાછળ, સાઉદી અરેબિયા ફરી બન્યો નંબર વન!

ભારતના ઊર્જા આયાત વ્યૂહરચનામાં એક નોંધપાત્ર બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. રશિયા પાસેથી સસ્તા ક્રૂડ ઓઇલની આયાત જે મોટા પ્રમાણમાં વધી રહી હતી, તેમાં હવે ઘટાડો થવાની ધારણા છે. આ સ્થિતિમાં, સાઉદી અરેબિયા ફરી એકવાર ભારતનો સૌથી મોટો અને વિશ્વસનીય તેલ સપ્લાયર બની ગયો છે. આ બદલાવ એશિયાના ઉર્જા બજારમાં મોટા ભૌગોલિક-રાજકીય અને આર્થિક ફેરફારોનો સંકેત આપે છે.

રશિયન તેલની માંગમાં ઘટાડો, સાઉદીની ફરી બાદશાહી

માર્ચ મહિનામાં રશિયન તેલની ભારત દ્વારા થતી આયાત 800,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ સુધી ઘટવાની ધારણા છે. આ મે 2022 પછીનો સૌથી નીચો સ્તર છે. ફેબ્રુઆરીમાં આ આયાત 1.3 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતી, જ્યારે નવેમ્બર 2025માં તે 1.8 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી.

આના પગલે, સાઉદી અરેબિયા ફરીથી ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર બની ગયો છે. ફેબ્રુઆરી માટેના પ્રાથમિક આંકડા દર્શાવે છે કે સાઉદી અરેબિયાથી થતી આયાત 1.26 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના સર્વકાલીન ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી છે. આખા મહિનાની સરેરાશ લગભગ 1.15 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ રહેવાની ધારણા છે. 2022 પહેલાં, સાઉદી અરેબિયા ભારતનો મુખ્ય સપ્લાયર હતો, પરંતુ યુક્રેન યુદ્ધ પછી મળેલા ભારે ડિસ્કાઉન્ટને કારણે રશિયાએ તેની જગ્યા લીધી હતી. હાલમાં, બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ લગભગ $80 પ્રતિ બેરલ અને WTI લગભગ $75 પ્રતિ બેરલની આસપાસ છે, જ્યારે યુરલ્સ (Urals) ક્રૂડ બ્રેન્ટ પર $5-$7 પ્રતિ બેરલના ડિસ્કાઉન્ટ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે.

ભૌગોલિક-રાજકીય દબાણ અને આર્થિક ગણતરીઓ

ભારતની આ વ્યૂહાત્મક ફેરબદલી ઘણા પરિબળોનું પરિણામ છે. યુએસ-ભારત વેપાર કરારમાં થયેલા ફેરફારો, જેણે પરસ્પર ટેરિફ ઘટાડ્યા છે, તેણે પણ નવી ગતિશીલતા લાવી છે. જોકે યુએસ રશિયન તેલની આયાત ઘટાડવા માટે દબાણ કરી રહ્યું છે, ભારતમાં તેનો અમલ સીધો પ્રતિબંધોને બદલે વેપાર સમજૂતીમાં ગોઠવણ પર કેન્દ્રિત રહ્યો છે. ભારતે રશિયન તેલની ખરીદી બંધ કરવાની કોઈ ઔપચારિક પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી નથી, પરંતુ આયાતના આંકડા સ્પષ્ટપણે ઘટાડો દર્શાવે છે.

રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ જેવી રિફાઇનરીઓએ બિન-પ્રતિબંધિત રશિયન વિક્રેતાઓ પાસેથી ખરીદી ફરી શરૂ કરી છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ 2025ની સરેરાશ કરતાં ઘણું ઓછું છે. આ ઉપરાંત, એપ્રિલ-મે 2026માં નાયરા એનર્જી (Nayara Energy) દ્વારા તેની વાડિનાર રિફાઇનરી (Vadinar refinery) માં આયોજિત જાળવણી શટડાઉન (maintenance shutdown) રશિયન ક્રૂડની માંગને વધુ ઘટાડવાની અપેક્ષા છે. ભારતની એકંદર વ્યૂહરચના ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવા અને કોઈપણ એક સપ્લાયર પર વધુ પડતી નિર્ભરતાના જોખમોને ઘટાડવાની છે, સાથે સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સંબંધો અને મધ્ય પૂર્વ પરની ઊર્જા સુરક્ષા માટેની નિર્ભરતાને સંતુલિત કરવાની છે.

એશિયામાં અલગ વ્યૂહરચના: ચીનનું વધતું વલણ

ભારતના આ વલણથી વિપરીત, ચીન રશિયન તેલની ખરીદીમાં સ્પષ્ટપણે વધારો કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીમાં ચીનની રશિયન તેલની આયાત સતત ત્રીજા મહિને વધીને લગભગ 2.08 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ થવાની ધારણા છે, જે જાન્યુઆરીના 1.71 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ કરતાં વધુ છે. ચીન ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન ક્રૂડનો આક્રમક રીતે લાભ લઈ રહ્યું છે, જેની આયાતમાં રશિયન તેલનો હિસ્સો સતત ભારત કરતાં વધુ રહ્યો છે. મધ્ય પૂર્વીય ક્રૂડ, ખાસ કરીને સાઉદી ગ્રેડ માટે તીવ્ર સ્પર્ધા યથાવત છે.

ભવિષ્યનું ચિત્ર અને સંભવિત જોખમો

નિષ્ણાતોનું અનુમાન છે કે ભારતમાં રશિયન તેલના પ્રવાહમાં અચાનક બંધ થવાને બદલે ધીમે ધીમે ઘટાડો થશે. સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય મધ્ય પૂર્વીય સપ્લાયર્સ ભારતના આયાત મિશ્રણમાં પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવી રાખશે તેવી અપેક્ષા છે. જોકે, મુખ્ય ક્રૂડ ગ્રેડ માટે ચીન તરફથી સતત સ્પર્ધા, સંભવિત રિફાઇનરી જાળવણી શેડ્યૂલ અને ચાલુ ભૌગોલિક-રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ વોલેટિલિટી (volatility) લાવી શકે છે. ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા જટિલ પુરવઠા-માંગની ગતિશીલતાને નેવિગેટ કરવા અને વૈવિધ્યસભર આયાત ચેનલો જાળવી રાખવાની તેની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ: આ લેખમાં આપેલા વર્ષો (જેમ કે 2025, 2026) લેખકના મૂળ લખાણ મુજબ લેવામાં આવ્યા છે, અને વર્તમાન સમયના સંદર્ભમાં તે ભવિષ્યની ધારણાઓ સૂચવી શકે છે.