ભારત પર ઊર્જા સંકટના વાદળો: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ, પેટ્રોલ-ડીઝલની નિકાસ રોકવા અને રશિયન ક્રૂડ વધારવા પર વિચાર

ભારત સરકાર સંભવિત ઊર્જા સંકટનો સામનો કરવા માટે એલર્ટ મોડ પર આવી ગઈ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે દેશમાં ઇંધણની અછત ન સર્જાય તે માટે કટોકટીની યોજનાઓ ઘડવામાં આવી રહી છે. આ યોજનાઓમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવી વસ્તુઓની નિકાસ (Export) પર નિયંત્રણ લાવવું અને રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil) ની આયાત (Import) વધારવી જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. દેશની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) સામેના ગંભીર પડકારો સ્પષ્ટપણે સામે આવી રહ્યા છે.

ઊર્જા બજારો પર ભૌગોલિક-રાજકીય અસર

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષની સીધી અસર એનર્જી માર્કેટ પર જોવા મળી રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, જેમાંથી વિશ્વના લગભગ ૨૦% ક્રૂડ ઓઇલનો વેપાર થાય છે, ત્યાં સપ્લાય ખોરવાઈ જવાની આશંકાને પગલે બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ફ્યુચર્સમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. સોમવારે, ૨ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ, ભાવ $૭૭.૮૦-$૭૯.૪૧ પ્રતિ બેરલની આસપાસ પહોંચી ગયા હતા. આ સાથે, કતાર એનર્જી (QatarEnergy) ની LNG ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓને અસર કરનારા હુમલાઓને કારણે યુરોપિયન નેચરલ ગેસ (LNG) ના TTF બેન્ચમાર્કમાં પણ ૪૦% થી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે, જે લગભગ €૪૪.૭૮ પ્રતિ મેગા વોટ-અવર પર પહોંચ્યો છે. સતત બીજા દિવસે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી ટેન્કર ટ્રાફિક પાતળો જોવા મળ્યો છે, જે સ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે. આ અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, ભારતીય ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) જેવી કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC), HPCL અને BPCL ના શેરમાં પણ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો હતો. IOC નો શેર ₹૧૮૬.૯૮ પર બંધ થયો હતો, જ્યારે BPCL ₹૩૬૭.૧૦ ની આસપાસ રહ્યો હતો.

ભારતની આયાત નિર્ભરતા અને વ્યૂહાત્મક અનામત

ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાની કરોડરજ્જુ દરિયાઈ માર્ગો પર નિર્ભર છે, ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર. દેશના લગભગ ૫૦% ક્રૂડ ઓઇલની આયાત (જે દરરોજ લગભગ ૨૫ થી ૨૭ લાખ બેરલ થાય છે) અને લગભગ તમામ લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ના શિપમેન્ટ આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. દાયકાઓથી પશ્ચિમ એશિયાઈ સપ્લાયર્સ પરની નિર્ભરતાનું આ પરિણામ છે, જે ઐતિહાસિક રીતે ભારતના ક્રૂડની ૭૦% થી વધુ જરૂરિયાતો પૂરી પાડતા હતા. તાજેતરના વર્ષોમાં રશિયા એક મુખ્ય સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું, જેણે FY2024-25 માં ૩૫% થી વધુ આયાત પૂરી પાડી હતી. જોકે, યુએસ (US) સાથેના વેપાર વાટાઘાટો અને ટેરિફને કારણે તેનો હિસ્સો ઘટીને ૨૧-૨૪% ની આસપાસ આવી ગયો છે, જેના પગલે યુએસ અને મધ્ય પૂર્વ દેશોમાંથી આયાત વધી છે. વર્તમાન સંકટ એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે જ્યાં ભારત ફરીથી રશિયન તેલ તરફ વળી શકે છે, જે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ, આ પગલું યુએસના વેપાર સંવેદનશીલતા અને ટેરિફ માળખાને કારણે જટિલ બની શકે છે. વ્યૂહાત્મક અનામત (Strategic Reserves) એક બફર પૂરું પાડે છે, પરંતુ તે મર્યાદિત છે: ક્રૂડ ઓઇલનો સ્ટોક લગભગ ૧૭-૧૮ દિવસ, રિફાઇન્ડ ફ્યુઅલ ૨૦-૨૧ દિવસ અને LNG માત્ર ૧૦-૧૨ દિવસ માટે પૂરતો છે. અન્ય દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોની સરખામણીમાં આ ઓછું છે, જેઓ વધુ વૈવિધ્યસભર સોર્સિંગ વ્યૂહરચના અપનાવી શકે છે.

મૂળભૂત નબળાઈઓ અને મૂંઝવણો

વર્તમાન કટોકટી યોજનાઓ, જોકે જરૂરી છે, પણ દેશની મૂળભૂત માળખાકીય નબળાઈઓને ઉજાગર કરે છે. ખાસ કરીને LPG માટે ગલ્ફ દેશો પર ભારતની ભારે નિર્ભરતા, જેના માટે સ્ટોક માંડ બે અઠવાડિયા કરતાં પણ ઓછા સમય માટે પૂરતો છે, તે એક મોટી નબળાઈ દર્શાવે છે. જો સપ્લાય ચેઇન ગંભીર રીતે ખોરવાઈ જાય, તો LPG રેશનિંગ (Rationing) લાગુ કરવાની સંભાવના, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, લાખો પરિવારો અને વ્યવસાયોને અસર કરી શકે છે. વધુમાં, યુએસ વેપાર નીતિ અને પ્રતિબંધોના પાલનને કારણે રશિયન તેલની આયાતમાં ઘટાડો કરવાનો તાજેતરનો વલણ એક મૂંઝવણ ઊભી કરે છે. જ્યારે રશિયન તેલ ગલ્ફ સપ્લાયનો ઝડપી વિકલ્પ આપી શકે છે, તેનો ફરીથી ઉપયોગ વોશિંગ્ટન સાથે વેપાર વિવાદોને ફરીથી શરૂ કરી શકે છે. હોર્મુઝ જેવા નિર્ણાયક ચૉકપોઇન્ટનો અર્થ એ છે કે વ્યૂહાત્મક અનામત હોવા છતાં, લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપ ભૌતિક અછત ઊભી કરી શકે છે અને ભાવને વર્તમાન સ્તર કરતાં ઘણો વધારે, સંભવતઃ વિશ્લેષકો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા $૧૦૦ પ્રતિ બેરલ કરતાં પણ વધુ વધારી શકે છે. સાઉદી અરેબિયાના રાસ તનુરા રિફાઇનરી (Ras Tanura refinery) અને કતારની LNG સુવિધાઓ પર થયેલા હુમલાઓ ફક્ત ટ્રાફિકમાં વિક્ષેપ જ નહીં, પણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટેના ભૌતિક જોખમને પણ રેખાંકિત કરે છે.

ભવિષ્યનું આકલન અને સરકારની ખાતરી

વિશ્લેષકો આગામી સમયમાં તેલ અને ગેસના ભાવમાં સતત અસ્થિરતાની આગાહી કરી રહ્યા છે, જેમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વિક્ષેપ કેટલો સમય ચાલે છે તે મુખ્ય પરિબળ રહેશે. ગોલ્ડમેન સૅક્સે (Goldman Sachs) આગાહી કરી છે કે જો હોર્મુઝ એક મહિના માટે બંધ રહે, તો યુરોપિયન ગેસના ભાવ બમણા કરતાં પણ વધુ થઈ શકે છે. ભારતની ક્રૂડ ઓઇલ અનામત અને વૈકલ્પિક સોર્સિંગની સંભાવના ટૂંકા ગાળાના આંચકાઓ સામે થોડી સ્થિતિસ્થાપકતા પ્રદાન કરે છે, તેમ છતાં LPG અને LNG જેવા આવશ્યક આયાતી માલસામાન માટે નિર્ણાયક પરિવહન માર્ગો પર દેશની નિર્ભરતા ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષ વધે અથવા યથાવત રહે તો નોંધપાત્ર ભાવ જોખમ અને સંભવિત પુરવઠાની અછત સામે તેને ખુલ્લી પાડે છે. સરકાર દ્વારા ઉપલબ્ધતા અને પરવડે તેવી કિંમત સુનિશ્ચિત કરવાની ખાતરી, ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષ, બજાર મનોવિજ્ઞાન અને વિકસતા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ગતિશીલતાના આંતરસંકલિત દબાણો દ્વારા ચકાસવામાં આવશે.