ભારતીય આકાશમાં ઇથેનોલની ગુંજ: ગ્રીન ફ્યુઅલને મંજૂરી, પણ ખર્ચ અને માળખાકીય સુવિધાઓ બનશે અવરોધ?

નીતિમાં બદલાવ: જેટ ફ્યુઅલમાં હવે ઇથેનોલ

કેન્દ્ર સરકારે 17 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું છે, જેમાં Aviation Turbine Fuel (ATF) માં ઇથેનોલનું મિશ્રણ કરવાની સત્તાવાર મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતની આયાતી તેલ પરની 87% નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાંથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનો છે. આ પગલું વૈશ્વિક ડીકાર્બોનાઇઝેશનના પ્રયાસો સાથે સુસંગત છે. કેન્દ્રીય મંત્રી નિતિન ગડકરીએ અગાઉ ઓટો ફ્યુઅલમાં 100% ઇથેનોલ મિશ્રણના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકને સમર્થન આપ્યું છે, જે ઉર્જા સ્વતંત્રતા માટે દેશવ્યાપી પ્રયાસો દર્શાવે છે. ભલે આ નીતિ સ્વચ્છ ઉડ્ડયન માટે માર્ગ પૂરો પાડે છે, પરંતુ SAF ના ઉત્પાદનની ઊંચી કિંમત અને મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા બજારમાં ઘણા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

વૈશ્વિક SAF લક્ષ્યાંક અને ભારતની સ્થિતિ

વૈશ્વિક સ્તરે Sustainable Aviation Fuel (SAF) ના લક્ષ્યાંકોની વાત કરીએ તો, ભારત હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે 2027 સુધીમાં 1%, 2028 માં 2% અને 2030 સુધીમાં 5% SAF નું મિશ્રણ કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. તેની સરખામણીમાં, યુરોપિયન યુનિયનની ReFuelEU Aviation રેગ્યુલેશન 2025 સુધીમાં 2% અને 2030 સુધીમાં 6% SAF ની જરૂરિયાત રાખે છે, જેમાં સિન્થેટિક ફ્યુઅલ માટે ખાસ લક્ષ્યાંકો છે. વૈશ્વિક સ્તરે Neste અને Shell જેવી મોટી એનર્જી કંપનીઓ, LanzaTech અને Gevo જેવી સ્પેશિયાલિસ્ટ કંપનીઓ SAF ઉત્પાદનમાં અગ્રણી છે. Deloitte ના અંદાજ મુજબ, 2040 સુધીમાં ભારતમાં SAF ઉત્પાદન વાર્ષિક 8-10 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી શકે છે, જેમાં લગભગ $70-85 બિલિયન ના રોકાણની જરૂર પડશે. જોકે, મુખ્ય અવરોધ SAF ની વધુ કિંમત છે; તે પરંપરાગત જેટ ફ્યુઅલ કરતાં 2 થી 5 ગણું મોંઘું છે. ઇથેનોલને જેટ ફ્યુઅલમાં રૂપાંતરિત કરવાની Alcohol-to-Jet (AtJ) પદ્ધતિ ભારત માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે, કારણ કે દેશ પાસે ઇથેનોલનો મોટો સરપ્લસ છે. તેમ છતાં, શેરડી અને મકાઈ જેવા કાચા માલના સતત પુરવઠા માટે કૃષિ ક્ષેત્રની ક્ષમતા ચિંતાનો વિષય છે, જે 'ફૂડ વર્સિસ ફ્યુઅલ' (ખોરાક વિરુદ્ધ ઇંધણ) ની ચર્ચા અને અનિશ્ચિત સપ્લાય ચેઇનથી જટિલ બને છે.

મુખ્ય પડકારો: ખર્ચ, માળખાકીય સુવિધાઓ અને કાચો માલ

આ નીતિગત પરિવર્તનની આર્થિક સદ્ધરતા અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. SAF અને પરંપરાગત જેટ ફ્યુઅલ વચ્ચેના નોંધપાત્ર ભાવ તફાવત સીધી અસર એરલાઇન્સના ઓપરેટિંગ ખર્ચ પર કરે છે. આ ઊંચી કિંમત એરલાઇન્સ માટે ટિકિટના ભાવ વધારવા અથવા નફામાં ઘટાડો કરવાનું કારણ બની શકે છે, ખાસ કરીને જેઓ પહેલેથી જ ઓછી નફાકારકતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહી છે. International Air Transport Association (IATA) નો અંદાજ છે કે 2025 માં SAF ની કિંમત પરંપરાગત જેટ ફ્યુઅલ કરતાં 4.2 ગણી વધુ હશે. ખર્ચ ઉપરાંત, SAF ના ઉત્પાદન અને વિતરણ માટે જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓમાં મોટા પાયે વિસ્તરણની જરૂર પડશે. ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે શેરડી અને મકાઈ જેવા કૃષિ ઉત્પાદનો પર ભારતની નિર્ભરતા હવામાન અને નીતિગત ફેરફારોથી પ્રભાવિત થાય છે, જે કાચા માલની અછતનું જોખમ ઊભું કરે છે. ખોરાક પાકોનો ઇંધણ માટે ઉપયોગ ખાદ્ય સુરક્ષા અને ભાવવધારા અંગે પણ ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. વધુમાં, યુરોપ કે ઉત્તર અમેરિકા કરતાં ભારતના વર્તમાન SAF નિર્દેશો ઓછા કડક અને ફરજિયાત છે, જે ધીમી સ્વીકૃતિ સૂચવે છે. પેટ્રોલ માટે ઇથેનોલનું ભારતમાં હાલનું મિશ્રણ કાર્યક્રમ, અમુક અંશે સફળ હોવા છતાં, કાચા માલના અસ્થિર ભાવ અને ઉત્પાદનની પર્યાવરણીય અસરો અંગે ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો છે.

ભવિષ્યનું ચિત્ર: ઉર્જા સુરક્ષા વિરુદ્ધ બજારની વાસ્તવિકતા

આ સ્પષ્ટ પડકારો છતાં, ઇથેનોલ-મિશ્રિત ATF માં ભારતના પ્રવેશથી તેને તેના વિકસતા બાયોફ્યુઅલ ઉદ્યોગનો લાભ મળશે. દેશ તેના સરપ્લસ ઇથેનોલ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે, જે સંભવિતપણે વૈશ્વિક બજારો માટે એક મુખ્ય SAF સપ્લાયર બની શકે છે. સરકારી સહાય કાર્યક્રમો, જેમ કે બાયોફ્યુઅલ પ્રોજેક્ટ્સ માટે PM JI-VAN Yojana, રોકાણને આકર્ષવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. International Civil Aviation Organization (ICAO) ની Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation (CORSIA) ફ્રેમવર્ક, જે 2027 થી ફરજિયાત બનશે, SAF અપનાવવા માટે નિયમનકારી પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગો પર ઉડતી એરલાઇન્સ માટે અનુપાલન જરૂરી બનાવે છે. ભલે તાત્કાલિક અસર એરલાઇન્સના નાણાકીય પર વધારાનો ખર્ચ લાવી શકે, પરંતુ તેલ આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ઉર્જા સુરક્ષા વધારવાના લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક ફાયદા નોંધપાત્ર છે. આ નીતિની સફળતા ઉત્પાદન ટેકનોલોજીમાં નોંધપાત્ર રોકાણ, ખોરાક પાકો સિવાયના કાચા માલ શોધવા અને લક્ષ્યોને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવા માટેની સ્પષ્ટ, લાંબા ગાળાની યોજના પર નિર્ભર રહેશે.