ભારતે ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ મંગાવ્યું: પ્રતિબંધો છતાં ઊર્જા સુરક્ષાને વેગ!

સાત વર્ષ બાદ ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલના જહાજો ભારતમાં લાંગર્યા

ભારતે પ્રતિબંધિત ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલને તેના બંદરો પર સ્વીકાર્યું છે, જે લગભગ સાત વર્ષમાં પ્રથમ વખત થયું છે. 'Felicity' અને 'Jaya' નામના બે સુપર ટેન્કરો લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ લઈને આવ્યા છે. અમેરિકા તરફથી મળેલી કામચલાઉ મંજૂરી (waiver) ને કારણે, જે દરિયાઈ માર્ગે પહેલેથી જ હતું, તેને ભારતમાં લાવવાનું શક્ય બન્યું છે. આ પગલું પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને તેના કારણે થતી તેલની અછત તેમજ ભાવમાં થતી વધઘટને પહોંચી વળવા માટે ભારતની વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. ચોક્કસ ખરીદદારોના નામ જાહેર કરાયા નથી, પરંતુ ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC), રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL), અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (BPCL) જેવી મુખ્ય રિફાઇનરીઓ આ તેલ મેળવવા માટે તૈયાર છે. આનાથી તેમને યોગ્ય ભાવે પુરવઠો સુરક્ષિત કરવામાં મદદ મળશે. એક જહાજના માલિકને 'અજ્ઞાત' તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખથી બચવા માટે 'શેડો ફ્લીટ' (shadow fleet) ના ઉપયોગનો સંકેત આપે છે.

ભારત ઊર્જા સુરક્ષાને સર્વોપરી રાખે છે

ઊર્જા સુરક્ષા એ ભારતની ટોચની પ્રાથમિકતા છે, જેના કારણે અમેરિકાની કડક દેખરેખ છતાં પ્રતિબંધિત ઈરાની તેલ સ્વીકારવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા ક્રૂડ આયાતકાર તરીકે, ભારત તેની 90% જરૂરિયાતો માટે વિદેશી તેલ પર નિર્ભર છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા વર્તમાન સંઘર્ષે પુરવઠાની સમસ્યાઓને વધુ વકરી છે અને તેલના ભાવમાં વધારો કર્યો છે, જેનાથી ભારતની નબળાઈ વધી છે. આનો સામનો કરવા માટે, ભારતે 2022 થી રશિયા પાસેથી પણ તેલની આયાતમાં વધારો કર્યો છે, જે નીચા ભાવનો લાભ ઉઠાવી રહ્યું છે. અન્ય દેશોથી વિપરીત, ભારત કોઈપણ એક શક્તિ સાથે સખત રીતે જોડાવાને બદલે તેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોને સંતુલિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL), જેનો P/E રેશિયો આશરે 18.26x છે, અને સરકારી કંપનીઓ જેવી કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) (P/E રેશિયો આશરે 5.51x થી 8.58x) અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (BPCL) (P/E રેશિયો આશરે 5.24x થી 5.94x) આ બજારમાં સક્રિય છે.

પ્રતિબંધોના જોખમો અને બજારની અસ્થિરતા

US waivers હોવા છતાં, ઈરાની ક્રૂડની આયાતમાં જોખમો રહેલા છે. યુએસ પ્રતિબંધો લાગુ કરી શકે છે, અને waiver ની શરતોમાંથી કોઈપણ વિચલન દંડ તરફ દોરી શકે છે. 'શેડો ફ્લીટ' ટેન્કરોનો ઉપયોગ, વેપારને સુવિધાજનક બનાવતો હોવા છતાં, યોગ્ય ચકાસણી અને દેખરેખને મુશ્કેલ બનાવે છે. વધુમાં, પશ્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતા, જેમાં હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) માં સંભવિત વિક્ષેપોનો સમાવેશ થાય છે, તે ભાવમાં વધઘટને વેગ આપે છે જે રિફાઇનરીઓના નફા અને આર્થિક સ્થિરતાને અસર કરે છે. જ્યારે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા મુખ્ય છે, પ્રતિબંધિત તેલ પર નિર્ભરતા રાજદ્વારી સંબંધોને તાણ આપી શકે છે અને દેશને વૈશ્વિક શક્તિઓ તરફથી અણધારી નીતિગત ફેરફારો સામે ખુલ્લો પાડી શકે છે. ગૌણ પ્રતિબંધો (secondary sanctions) અથવા રાજદ્વારી મુદ્દાઓની શક્યતા ભારતની તેલ ખરીદી યોજનાઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે.

ભારતિ ઊર્જા નીતિ: સુરક્ષા પ્રથમ

ભારતની ઊર્જા નીતિ સંભવતઃ તેની ઊર્જા પુરવઠાને સુરક્ષિત કરવા અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખશે. નિષ્ણાતો અપેક્ષા રાખે છે કે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે વધુ સારા ભાવ અને વિશ્વસનીય પુરવઠો શોધવા માટે ભારત તેના તેલ આયાતને વધુ વૈવિધ્યસભર બનાવશે. આ વ્યૂહરચનામાં પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહેલા અથવા સંઘર્ષગ્રસ્ત દેશો પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટેડ તેલ જેવી તકોનો લાભ લેવાનો સમાવેશ થાય છે. વર્તમાન US waivers ટૂંકા ગાળાનો ઉકેલ પૂરો પાડે છે, પરંતુ આ આયાતનું ભવિષ્ય ભૌગોલિક રાજકીય ફેરફારો અને યુએસ અમલીકરણ કાર્યવાહી પર આધાર રાખે છે. વૈશ્વિક બજાર જોશે કે ભારત તેના ઊર્જાની માંગને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને અસ્થિર ઊર્જા બજારમાં સંકળાયેલા જોખમો સાથે કેવી રીતે સંતુલિત કરે છે.