Whalesbook
ભાવ સ્થિરતાનો માર: ઓઇલ કંપનીઓને થઈ રહ્યો છે અબજોનો ફટકો
ભારતની સરકારી ઓઇલ કંપનીઓ (OMCs) હાલ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખવાની નીતિને કારણે ભારે નાણાકીય સંકટનો સામનો કરી રહી છે. ગ્રાહકોને વૈશ્વિક ભાવના ઉતાર-ચઢાવથી બચાવવા માટે શરૂ કરાયેલ આ નીતિ હવે દેશના અર્થતંત્ર અને વિદેશી હુંડિયામણ અનામત પર દબાણ લાવી રહી છે.
રોજેરોજ ₹1,000 કરોડથી ₹1,200 કરોડનું નુકસાન
Indian Oil Corporation (IOC), Bharat Petroleum Corporation (BPCL), અને Hindustan Petroleum Corporation (HPCL) જેવી કંપનીઓ દરરોજ અંદાજે ₹1,000 કરોડથી ₹1,200 કરોડ નું નુકસાન વેઠી રહી છે. આ નુકસાન વાર્ષિક ₹1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. પેટ્રોલ પર લિટર દીઠ આશરે ₹14 અને ડીઝલ પર ₹42 નું નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જેમાં LPG સિલિન્ડર પર થતું નુકસાન અલગ છે. ખાસ વાત એ છે કે એપ્રિલ 2022 થી પેટ્રોલ અને ડીઝલના રિટેલ ભાવમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.
કંપનીઓના રોકાણકારો પણ આ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં લઈ રહ્યા છે. મે 2026 સુધીમાં, IOC નો પ્રાઇસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો 5.3-8.5, HPCL નો 5.1-6.8, અને BPCL નો 5.0-5.9 ની આસપાસ રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, મે 2026 માં BPCL નો P/E રેશિયો 5.71 હતો. તાજેતરમાં તેમના શેરના ભાવમાં પણ ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. 12 મે, 2026 ના રોજ, BPCL નો શેર લગભગ ₹296, HPCL ₹370, અને IOC લગભગ ₹140 પર ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો, જે રોકાણકારોની ચિંતા દર્શાવે છે.
વ્યાપક આર્થિક અસરો
આ લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ઇંધણ ભાવ સ્થિરતાની નીતિ ભારતની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર અસર કરી રહી છે. દેશના ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit), જે આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણીઓનું માપદંડ છે, તે વધવાની ધારણા છે. FY2026 માં GDP ના અંદાજે 0.7-0.8% થી વધીને FY2027 માં 1.5-2.0% થવાનો અંદાજ છે. આ ખાધ FY2027 માં $66 બિલિયન થી $70 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે, જેનું એક કારણ ક્રૂડ ઓઇલની આયાતનો વધતો ખર્ચ પણ છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણીઓ પર વધતું દબાણ ભારતીય રૂપિયા (Rupee) માં અસ્થિરતા લાવી શકે છે. કેટલાક અનુમાનો અનુસાર, FY2027 ના અંત સુધીમાં રૂપિયો પ્રતિ US ડોલર 89-90 ની આસપાસ સ્થિર થઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય અનુમાનો મુજબ મે 2026 ના મધ્ય સુધીમાં તે 95.64 અને 2026 ના અંત સુધીમાં 108.94 સુધી નબળો પડી શકે છે. નબળો રૂપિયો આયાતી ક્રૂડ ઓઇલને વધુ મોંઘો બનાવે છે, જે ઇંધણ કંપનીઓના નુકસાનના ચક્રને ચાલુ રાખે છે.
ભારત પાસે આશરે 60 દિવસ માટે ક્રૂડ ઓઇલ અને LNG નો વ્યૂહાત્મક ભંડાર છે, અને LPG નો 45 દિવસ નો ભંડાર છે. જોકે, વર્તમાન ભાવ નિર્ધારણ નીતિમાં સરકાર અને કંપનીઓના ભંડોળનો મોટો હિસ્સો વપરાઈ રહ્યો છે. FY2025 માં ભારતમાં કુલ ઉર્જા સબસિડી ઓછામાં ઓછી INR 4.3 લાખ કરોડ ($51 બિલિયન) સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જેમાં LPG અને વીજળીનો સૌથી મોટો હિસ્સો હતો. આ રકમ અશ્મિભૂત ઇંધણ (fossil fuel) સબસિડી પર ખર્ચાઈ જતાં સ્વચ્છ ઉર્જામાં રોકાણ માટે ઓછી નાણાકીય જગ્યા રહે છે, જે લાંબા ગાળાની ઉર્જા સુરક્ષા અને સ્થિર ભાવો પ્રદાન કરી શકે છે.
સરકાર સામે એક મુશ્કેલ નીતિગત નિર્ણય લેવાનો છે. ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવાથી વપરાશ ઘટી શકે છે, પરંતુ તે મોંઘવારી (inflation) ને વધારવાનું જોખમ ધરાવે છે. વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા ઇંધણ સંરક્ષણ અને આયાત ઘટાડવાના તાજેતરના આહ્વાનો આ ચિંતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પડકાર એ છે કે OMC ના નુકસાનને ઘટાડવા માટે ભાવમાં પર્યાપ્ત વધારો કરવો, પરંતુ તે જ સમયે તીવ્ર ભાવ વધારાને કારણે મોંઘવારી ન વધે તેનું ધ્યાન રાખવું. એપ્રિલ 2022 થી રિટેલ ઇંધણના ભાવ સ્થિર છે. Macquarie Group જેવા સૂત્રો અપેક્ષા રાખે છે કે ચૂંટણીઓ પછી ભાવ વધારો થઈ શકે છે.
કિંમત નિર્ધારણ નીતિ દ્વારા ખુલ્લી પડતી માળખાકીય નબળાઈઓ
ભારતની વર્તમાન ઇંધણ ભાવ નિર્ધારણ નીતિ તેને નોંધપાત્ર રાજકોષીય (fiscal) અને આર્થિક જોખમો સામે ખુલ્લી પાડે છે. OMC ને બજાર ભાવથી નીચા દરે ઇંધણ વેચવા માટે સતત ચૂકવણી કરવી લાંબા ગાળે ટકાવી રાખવી અશક્ય છે. ચાલુ ખાતાની ખાધમાં અપેક્ષિત વધારો અને વિદેશી હુંડિયામણ અનામત પર દબાણ એ મુખ્ય નબળાઈઓ ઊભી કરે છે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે જે તેલ પુરવઠા અને ભાવોને અસર કરી શકે છે.
વધુમાં, પ્રભાવી OMC સરકારી માલિકીની હોવાથી, તેમને પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે ભાવ પોસાય તેવા રાખવાના સંતુલન જાળવવું પડે છે. આ ખાનગી કંપનીઓની સરખામણીમાં તેમની સુગમતાને મર્યાદિત કરી શકે છે. જાહેર નીતિ પર આ ધ્યાન માળખાકીય સુવિધાઓ, કાર્યક્ષમતા અને ઉર્જા સંક્રમણમાં જરૂરી રોકાણોને વિલંબિત કરી શકે છે, જે સંભવતઃ અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતાને લંબાવી શકે છે. રાજકીય સંવેદનશીલતા અને ચૂંટણી ચક્ર ભાવ વધારાને મુશ્કેલ બનાવે છે, જેના કારણે નીતિગત કાર્યવાહી ધીમી પડે છે જે અત્યારે ગ્રાહકોને મદદ કરે છે પરંતુ ભવિષ્યમાં અર્થતંત્રને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઇંધણ ભાવો અને અર્થતંત્ર માટે આઉટલૂક
સરકારી અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે OMC ના નુકસાનને આવરી લેવું નાણાકીય રીતે અશક્ય છે. કોઈપણ ભાવ વધારો વપરાશ ઘટાડવા માટે પૂરતો મોટો હોવો જોઈએ, પરંતુ તીવ્ર મોંઘવારી ન ફેલાવે તે જરૂરી છે. ઉદ્યોગના અંદાજ મુજબ, ચૂંટણીઓ પછી રિટેલ ઇંધણના ભાવમાં સુધારો થઈ શકે છે, જે OMC ને થોડી રાહત આપી શકે છે, પરંતુ મોંઘવારી ટાળવા માટે સાવચેતીપૂર્વક વ્યવસ્થાપન કરવું પડશે. Prabhudas Lilladher જેવા વિશ્લેષકો BPCL ને ₹381 ના ટાર્ગેટ સાથે 'Sell' રેટિંગ આપે છે, અને HDFC Securities ₹275 ના ટાર્ગેટ સાથે 'Reduce' ની ભલામણ કરે છે, જે વર્તમાન ભાવ નિર્ધારણ નીતિઓ અંગેની ચિંતાઓને પ્રકાશિત કરે છે. અપેક્ષિત ચાલુ ખાતાની ખાધમાં વધારો અને અનિશ્ચિત રૂપિયાના આઉટલૂક માટે સતત આર્થિક દેખરેખની જરૂરિયાત સૂચવે છે.