Whalesbook
ભારત ઉર્જા સંકટને પહોંચી વળવાને બદલે હવે સતત ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) સુનિશ્ચિત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ વ્યૂહાત્મક પગલું માત્ર તાત્કાલિક ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ પર પ્રતિક્રિયા નથી, પરંતુ દેશની ઉર્જા નીતિમાં એક મોટો બદલાવ દર્શાવે છે, જે વૈશ્વિક બજારમાં વધુ લાભ મેળવવા માટે મદદરૂપ થશે.
હોર્મુઝની ખાડીનું જોખમ અને ભારતની સુરક્ષા
હાલમાં, યુએસ-ઈરાન તણાવને કારણે હોર્મુઝની ખાડી, જ્યાંથી વિશ્વના લગભગ 20% ક્રૂડ ઓઇલ અને LNG નું પરિવહન થાય છે, તે જોખમી બની ગઈ છે. આ માર્ગ પર ટ્રાફિકમાં 70% સુધીનો ઘટાડો થયો છે, અને બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $91.27 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચ્યા હતા. જોકે, ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા આનાથી સુરક્ષિત છે. ભારતના લગભગ 60% ક્રૂડ ઓઇલની આયાત હોર્મુઝની ખાડીને ટાળીને રશિયા, પશ્ચિમ આફ્રિકા, અમેરિકા અને મધ્ય એશિયા જેવા વૈકલ્પિક માર્ગોથી થાય છે. આનાથી આ સંકટની અસર ઓછી થાય છે. ભારત પાસે લગભગ 45 દિવસનો બફર સ્ટોક છે, અને કુલ મળીને 7-8 અઠવાડિયા સુધી ચાલે તેટલો સંગ્રહ ઉપલબ્ધ છે.
વિસ્તૃત સપ્લાયર નેટવર્ક: દસકાઓની રાજદ્વારી મહેનત
છેલ્લા દાયકામાં, ભારતે પોતાના ઉર્જા સપ્લાયર્સનું નેટવર્ક નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તૃત કર્યું છે. હવે 27 દેશોને બદલે 40 દેશો પાસેથી ઉર્જાની આયાત થાય છે. આ વૈવિધ્યકરણ માત્ર ખર્ચ ઘટાડવા માટે જ નહીં, પરંતુ વાટાઘાટોની શક્તિ વધારવા અને કોઈ એક પ્રદેશ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પણ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા જેવા દેશો સાથે નવા ઉર્જા પુરવઠા કરાર તાજેતરમાં મજબૂત કરવામાં આવ્યા છે.
વ્યૂહાત્મક રાજદ્વારી અને બજાર પ્રભાવ: રશિયન ઓઇલ વેઇવર
ભારતની સ્થિતિસ્થાપકતાની વ્યૂહરચનાનો એક મુખ્ય ભાગ વૈશ્વિક પ્રતિબંધો સાથે તેનો વ્યવહારુ સંપર્ક રહ્યો છે. તાજેતરમાં, યુએસ ટ્રેઝરી દ્વારા 30-દિવસીય વેઇવર (waiver) આપવામાં આવી છે, જે ભારતીય રિફાઇનરીઓને 5 માર્ચ, 2026 પહેલા લોડ થયેલ રશિયન ક્રૂડને પ્રોસેસ કરવાની મંજૂરી આપે છે. આનાથી લગભગ 20-22 મિલિયન બેરલ રશિયન ઓઇલનો ઉપયોગ થઈ શકશે, જે તાત્કાલિક પુરવઠામાં રાહત આપશે અને રિફાઇનરીઓના કામકાજને સ્થિર કરવામાં મદદ કરશે.
સ્થિરતાનો લાભ: વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે ભાવ સ્થિરતા
આ સક્રિય અને વૈવિધ્યસભર ઉર્જા ખરીદી વ્યૂહરચનાને કારણે ઘરેલું બજારમાં ભાવો નોંધપાત્ર રીતે સ્થિર રહ્યા છે. જ્યારે પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલના ભાવમાં 55%, જર્મનીમાં 22%, ફ્રાન્સમાં 19% અને યુએસમાં 11.54% નો વધારો થયો છે, ત્યારે ભારતમાં પેટ્રોલના ભાવમાં 1% થી પણ ઓછો વધારો થયો છે. આ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માળખાની અસરકારકતા દર્શાવે છે. ભારતની 258 મિલિયન મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ (MMTPA) ની વિશાળ રિફાઇનિંગ ક્ષમતા પણ વિવિધ પ્રકારના ક્રૂડને પ્રોસેસ કરવામાં અને સ્થાનિક વપરાશ કરતાં વધુ ઉત્પાદન કરવામાં મદદ કરે છે.
તુલનાત્મક શક્તિઓ અને નબળાઈઓ
જ્યારે જાપાન અને ચીન પાસે મોટી વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ છે, ત્યારે ભારતનું વિસ્તૃત સપ્લાયર નેટવર્ક અને રાજદ્વારી ચતુરાઈ તેને એક અનન્ય સ્થિતિસ્થાપકતા પૂરી પાડે છે. જોકે, ભારત હજુ પણ તેના 80% ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરે છે, જે તેને આર્થિક જોખમ સામે ખુલ્લું પાડે છે. LNG અને LPG ની આયાતનો મોટો હિસ્સો (ક્રમશઃ 50% અને 85%) હજુ પણ હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થાય છે, જે આ આવશ્યક ઇંધણ માટે એક અલગ નબળાઈ રજૂ કરે છે.
જોખમી દૃષ્ટિકોણ: વૈવિધ્યકરણની જટિલતાઓ
રશિયન તેલ પરની નિર્ભરતા, ડિસ્કાઉન્ટ હોવા છતાં, ભૌગોલિક રાજકીય અસરો ધરાવે છે અને ભવિષ્યમાં યુએસ નીતિઓમાં ફેરફારને આધિન હોઈ શકે છે. 40 થી વધુ સપ્લાયર દેશો સાથેના સંબંધોનું સંચાલન કરવું પણ જટિલ છે. પેટ્રોલિયમ સબસિડી માટે 2 ટ્રિલિયન રૂપિયા (લગભગ $24 બિલિયન)નું બજેટ જો તેલના ભાવ $80 પ્રતિ બેરલની આસપાસ રહે તો $4-6 બિલિયન વધી શકે છે, જે સરકારના ખર્ચ પર બોજ વધારશે.
ભવિષ્યનો દૃષ્ટિકોણ: સતત માંગ અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો
ભારતની ઉર્જા માંગ સતત વધી રહી છે. 2030 સુધીમાં, ભારત વાર્ષિક 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને 400-450 MMTPA સુધી વિસ્તૃત કરવાનો અને 90-દિવસીય વ્યૂહાત્મક રિઝર્વ બફર મેળવવાનો પણ સરકારનો ઉદ્દેશ્ય છે. આ સક્રિય અભિગમ, ખર્ચ-કાર્યક્ષમતાને પુરવઠા શૃંખલાની સ્થિતિસ્થાપકતા સાથે સંતુલિત કરીને, ભારતને ભવિષ્યની ઉર્જા બજારની અનિશ્ચિતતાઓનો અસરકારક રીતે સામનો કરવા અને તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને મજબૂત કરવા માટે તૈયાર કરશે.