ભારતની ઊર્જા ચિંતા: ક્રૂડ ₹150 પાર, ગ્રીન એનર્જી તરફ દોટ પણ ચીન પર નિર્ભરતા વધી

ભૂ-રાજકીય તણાવે ભારતની ઊર્જા નીતિને નવી દિશા આપી

વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલા તણાવપૂર્ણ વાતાવરણે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. આ સ્થિતિને કારણે ઊર્જા આયાતનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે અને દેશની નાણાકીય ખાધ (Fiscal Deficit) પણ વિસ્તરી છે. આ સંકટ લાંબા ગાળે ભારતના ઊર્જા પરિવર્તન (Energy Transition) માટે એક મોટું કારણ બની રહ્યું છે, જે દેશી સંસાધનો અને રિન્યુએબલ એનર્જી (Renewable Energy) તરફ ઝડપી ગતિએ આગળ વધવા પ્રેરી રહ્યું છે. જોકે, આ ઝડપી પરિવર્તન પણ પોતાની સાથે નવી સમસ્યાઓ લઈને આવ્યું છે, જેમાં ચીન પર ક્લીન એનર્જી ટેકનોલોજી (Clean Energy Technology) માટેની નિર્ભરતા અને વ્યૂહાત્મક ઊર્જા સંગ્રહ (Strategic Energy Storage) ક્ષમતાનો અભાવ મુખ્ય છે.

ભાવ વધારાથી મોંઘવારી અને નાણાકીય દબાણમાં વૃદ્ધિ

ભૂ-રાજકીય સંઘર્ષોને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) ની કિંમતો $60 પ્રતિ બેરલના સામાન્ય સ્તરથી વધીને $100-150 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ કારણે ભારતનો આયાત બિલ (Import Bill) ખૂબ વધી ગયો છે, કારણ કે દેશ તેની કાચા તેલ (Crude Oil) જરૂરિયાતના લગભગ 88%, કુદરતી ગેસ (Natural Gas) ના લગભગ 50% અને LPG ના 60% માટે આયાત પર નિર્ભર છે. નબળો પડી રહેલો રૂપિયો (Weaker Rupee) પણ આ પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યો છે, જેનાથી આયાત ખર્ચ વધી રહ્યો છે અને મોંઘવારી (Inflation) વધી રહી છે. બજાર પર તેની સ્પષ્ટ અસર જોવા મળી રહી છે, જ્યાં માર્ચ મહિનામાં જ નિફ્ટી 50 (Nifty 50) ઇન્ડેક્સ 11.3% ઘટ્યો હતો, જે દેશભરમાં આર્થિક ચિંતાઓ દર્શાવે છે.

ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશન ચીન પર નિર્ભરતા અને સંગ્રહ ક્ષતિઓનો સામનો કરે છે

આ ઊર્જા સંકટનો સામનો કરવા માટે, ભારત બહુ-સ્તરીય અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય તાત્કાલિક સુરક્ષા અને લાંબા ગાળાની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. દેશ 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (Non-fossil fuel) આધારિત વીજળી ક્ષમતા અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન (Net-zero emissions) ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકો ધરાવે છે. રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે, જે હવે કુલ સ્થાપિત ક્ષમતાના 50% થી વધુ છે. આના કારણે ભારત પવન અને સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક સ્તરે ખર્ચ-અગ્રણી (Cost Leader) બન્યું છે.

જોકે, આ ઝડપી પરિવર્તન સામે એક મોટો પડકાર ચીનની ક્લીન એનર્જી સપ્લાય ચેઇન (Clean Energy Supply Chain) પર પ્રભુત્વ છે. ભારત સોલાર સેલ, બેટરી, પોલી સિલિકોન અને વેફર જેવા મુખ્ય ઘટકો માટે ચીન પર ભારે નિર્ભર છે. આ નિર્ભરતા લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા નિર્ણાયક ખનિજો (Critical Minerals) સુધી વિસ્તરેલી છે, જેના પર ચીનનું ખાણકામ અને શુદ્ધિકરણ પર નોંધપાત્ર નિયંત્રણ છે. આ વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ઊર્જા સુરક્ષાના નવા જોખમો ઉભા કરે છે.

વધુમાં, ભારતની LPG (લગભગ 20 દિવસ) અને LNG (10-12 દિવસ) સંગ્રહ ક્ષમતા ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો કરતાં ઘણી ઓછી છે, જેની પાસે લગભગ ત્રણ ગણો સંગ્રહ છે. આ માટે વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (Strategic Petroleum Reserves - SPR) અને ભૂગર્ભ સંગ્રહ (Underground Storage) માં ઝડપી વિસ્તરણની જરૂર છે.

ચલણના અવમૂલ્યન (Currency Depreciation) ની મોટી આર્થિક અસર થાય છે. નબળો રૂપિયો આયાત ખર્ચ વધારે છે, મોંઘવારી વધારે છે અને સબસિડી (Subsidies) તથા ટેક્સ કટ (Tax Cuts) દ્વારા જાહેર નાણાંને નબળા પાડે છે. ઊંચી ઊર્જા કિંમતોથી વૈશ્વિક મોંઘવારી પણ મધ્યસ્થ બેંકોને સાવચેત બનાવે છે, જેનાથી ઊંચા વ્યાજ દરો (Higher Interest Rates) લાંબા સમય સુધી જળવાઈ શકે છે, જે માળખાકીય રોકાણોને અસર કરી શકે છે.

ભારતીય ઊર્જા સુરક્ષામાં સતત રહેલી નબળાઈઓ

તેના ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશન લક્ષ્યાંકો હોવા છતાં, ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા નોંધપાત્ર રીતે નબળી છે. દેશની આયાત પર નિર્ભરતા ઊંચી છે, લગભગ 88-93% કાચા તેલ માટે, લગભગ 50% કુદરતી ગેસ માટે અને 60% થી વધુ LPG માટે. આ આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) પરની નિર્ભરતા, ખાસ કરીને અસ્થિર પશ્ચિમ એશિયા (West Asia) માંથી, ભારતને હોર્મુઝના અખાત (Strait of Hormuz) જેવા નિર્ણાયક શિપિંગ માર્ગો પર વિક્ષેપો સામે ખુલ્લું પાડે છે, જે તેની ઊર્જા આયાતનો મોટો ભાગ સંભાળે છે.

વ્યૂહાત્મક અનામત (Strategic Reserves) વૈશ્વિક ધોરણોની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે. ક્લીન એનર્જી ક્ષેત્ર તેના મુખ્ય ઘટકો, ઉત્પાદન ટેકનોલોજી અને નિર્ણાયક ખનિજો માટે ચીન પર ભારે નિર્ભરતાને કારણે મોટા માળખાકીય જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ નિર્ભરતા વધતી ભૂ-રાજકીય સ્પર્ધાના યુગમાં સપ્લાય ચેઇન જોખમો અને વ્યૂહાત્મક નબળાઈઓ ઉભી કરે છે.

નાણાકીય દબાણ (Fiscal Strain) પણ નોંધપાત્ર છે. ઊંચા આયાત બિલ માટે સબસિડી અને ચલણ સહાય (Currency Support) પર વધુ સરકારી ખર્ચની જરૂર પડે છે, જે ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ને વધારે છે અને સંભવતઃ કડક નાણાકીય નીતિ (Tighter Monetary Policy) તરફ દોરી જાય છે.

નવીનીકૃત ઊર્જાના અસ્થિર સ્વભાવ, ઘરેલું રિન્યુએબલ સાધનોની સપ્લાય ચેઇનના પ્રારંભિક તબક્કા અને વીજળી વિતરકો (DISCOMs) ના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યને કારણે ગ્રીડ સ્થિરતા (Grid Stability) સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ પડકારો યથાવત છે.

લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે ભારતની વ્યૂહરચના

લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે ભારતની વ્યૂહરચનામાં તાત્કાલિક પ્રાથમિકતાઓમાં વ્યૂહાત્મક અનામતને મજબૂત બનાવવી, LPG અને LNG સંગ્રહનો વિસ્તાર કરવો અને વૈવિધ્યસભર, સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય રૂટ સુરક્ષિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. મધ્યમ ગાળાના લક્ષ્યાંકોમાં વધુ સંગ્રહ ફરજિયાત બનાવવો, ભૂગર્ભ ગેસ ભંડારને ભંડોળ પૂરું પાડવું અને રાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને વીમા ક્ષમતામાં સુધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

લાંબા ગાળાના લક્ષ્યાંકો ક્લીન એનર્જી ભાગો માટે સ્થાનિક ઉત્પાદનને સ્કેલ કરવું, ક્લીન એનર્જી ક્ષમતા અને સંગ્રહ વધારવો, અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે લક્ષ્યાંક નિર્ધારણથી અમલીકરણ તરફ આગળ વધવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. નાણાકીય સહાય, ખાનગી રોકાણ અને રાજદ્વારી જોડાણને જોડતી સંકલિત નીતિ અભિગમ, વધુ ઊર્જા સુરક્ષા અને આત્મનિર્ભરતા માટે વર્તમાન સંકટને તકમાં ફેરવવા માટે નિર્ણાયક છે.