રશિયન તેલ પર ભારતની પકડ મજબૂત: યુએસ વેઇવર સમાપ્ત, પણ ખરીદી ચાલુ! જાણો શું છે ભૌગોલિક રાજકીય લાભ?

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ તરફથી મહત્વપૂર્ણ સેંક્શન વેઇવર 16 મેના રોજ સમાપ્ત થયા બાદ પણ, ભારત રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ચાલુ રાખી રહ્યું છે. આ નિર્ણય ઊર્જાની જરૂરિયાતોને ભૌગોલિક રાજકીય લાભમાં ફેરવવાની ભારતની રણનીતિ દર્શાવે છે. આ નિર્ણય ખર્ચ-અસરકારક ઊર્જાની પ્રાપ્તિ અને વૈશ્વિક બજારમાં વધુ સ્વાયત્તતા મેળવવાના પ્રયાસોથી પ્રેરિત છે, જ્યાં શિપિંગ રૂટમાં ગંભીર વિક્ષેપ જોવા મળી રહ્યો છે.

યુએસ વેઇવરની સમાપ્તિનો અર્થ એ છે કે ભારતીય રિફાઇનર્સ 17 એપ્રિલ પહેલા લોડ કરાયેલા રશિયન તેલને પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં અને Rosneft અને Lukoil જેવી કંપનીઓ સાથે વેપાર કરી શકશે નહીં. તેમ છતાં, યુએસના દબાણ છતાં, ભારતમાં રશિયન ક્રૂડની આયાત ઊંચી રહી છે, એપ્રિલમાં લગભગ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી હતી અને મે 2026માં પ્રતિ દિવસ 1.9 મિલિયન બેરલ રહેવાની ધારણા છે.

વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર ગંભીર દબાણ હેઠળ છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં વિક્ષેપ, જે ભારતના અડધા ક્રૂડ ઓઇલ માટે મુખ્ય માર્ગ છે, તેના કારણે તેલના ભાવમાં ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ લગભગ $108-$110 અને WTI લગભગ $103-$106 પ્રતિ બેરલ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. ભારતીય ક્રૂડ ઓઇલની સરેરાશ કિંમત વધીને $111-$114 પ્રતિ બેરલ થઈ ગઈ છે.

ભારત તેની 88% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતો આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. તેલના ભાવમાં $10 નો વધારો GDP વૃદ્ધિને 0.1-0.2% ઘટાડી શકે છે અને ફુગાવાને 0.2% વધારી શકે છે. આ જોખમોને ઘટાડવા માટે, ભારતે તેના તેલ સ્ત્રોતોને 40 થી વધુ દેશોમાં વૈવિધ્યકરણ કર્યું છે.

Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum અને Hindustan Petroleum જેવી મુખ્ય ભારતીય ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) મજબૂત નાણાકીય સ્થિતિ દર્શાવે છે. તેમની P/E રેશિયો લગભગ 4.2x થી 5.8x ની વચ્ચે છે, અને માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન અબજો ભારતીય રૂપિયામાં છે. આ ઊર્જા ક્ષેત્ર પર ભૌગોલિક રાજકીય દબાણ હોવા છતાં તેમની કાર્યક્ષમતામાં બજારના વિશ્વાસને દર્શાવે છે.

રશિયન તેલની ખરીદી દ્વારા, ભારત માત્ર ઓછી કિંમતની ઊર્જા જ સુરક્ષિત નથી કરતું, પરંતુ વૈશ્વિક ભાવને સ્થિર કરવામાં પણ મદદ કરે છે. આ વ્યવહારુ રણનીતિ ભારતને ઊર્જા નિકાસકારો સાથેની વાટાઘાટોમાં કેન્દ્રસ્થાને રાખે છે.

જોકે, રશિયન તેલ પરની નિર્ભરતામાં જોખમો પણ છે, ખાસ કરીને યુએસના બદલાતા સેંક્શન નીતિઓને લઈને. વેઇવરની સમાપ્તિ ભારતીય રિફાઇનરીઓને સંભવિત 'સેકન્ડરી સેંક્શન' (secondary sanctions) ના જોખમમાં મૂકે છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે ભારતીય તેલ કંપનીઓ પહેલેથી જ દરરોજ અંદાજે ₹1,000 કરોડ નું નુકસાન સહન કરી રહી છે.

વિશ્લેષકો આગાહી કરે છે કે ભારત આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક તેલ માંગ વૃદ્ધિનું નેતૃત્વ કરશે, અને 2035 સુધીમાં તેની આયાત નિર્ભરતા 92% સુધી વધી શકે છે. વર્તમાન ક્રૂડ ભાવ લગભગ $111 પ્રતિ બેરલ છે, પરંતુ આગામી 12 મહિનામાં તે $126.35 સુધી પહોંચી શકે છે.