ભારતનો મોટો નિર્ણય: કેરોસીન ફરી શરૂ, એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનના લક્ષ્યો પર પ્રશ્નાર્થ!

કેરોસીનની અસ્થાયી પુનઃરજૂઆત: કારણો અને અસર

ભારત સરકાર દ્વારા PDS કેરોસીનને અસ્થાયી રૂપે ફરી શરૂ કરવાનો નિર્ણય માત્ર તાત્કાલિક પુરવઠા સમસ્યાઓનો જવાબ નથી. તે વૈશ્વિક ભૂ-રાજકારણ અને ભારતના મહત્વાકાંક્ષી ઊર્જા સંક્રમણ વચ્ચેના જટિલ સંબંધને તીવ્રપણે દર્શાવે છે. આ કામચલાઉ પગલું દેશના સ્વચ્છ ઊર્જા તરફના માર્ગમાં ઊંડી સિસ્ટમની નબળાઈઓ અને પોષણક્ષમતાના પડકારોને પ્રકાશિત કરે છે.

ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા અને કેરોસીનની વાપસી

૨૯ માર્ચ, ૨૦૨૬ થી, ભારતીય સરકારે ૨૧ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પબ્લિક ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સિસ્ટમ (PDS) કેરોસીનની ૬૦ દિવસ માટે ફરી રજૂઆતને મંજૂરી આપી છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા, જેમાં લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ની ઘટતી ઉપલબ્ધતા અને પશ્ચિમ એશિયા સંઘર્ષની સંભવિત વિક્ષેપોનો સામનો કરવાનો છે. વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ઉચ્ચ અસ્થિરતા દર્શાવતા બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ ફ્યુચર્સ $૧૧૦.૮૨ પ્રતિ બેરલ ની આસપાસ વેપાર કરી રહ્યા છે. આ નિર્ણય કેરોસીનના નોંધપાત્ર ઘટાડાથી તદ્દન વિપરીત છે. FY15 માં ૭.૬ મિલિયન ટન ઉત્પાદન ઘટીને FY25 માં આશરે ૧ મિલિયન ટન થયું હતું, અને વપરાશ FY16 માં ૬.૮૩ મિલિયન ટન થી ઘટીને FY25 માં માત્ર ૪૦૮,૦૦૦ ટન થયો હતો. જ્યારે કોમર્શિયલ LPG ની કિંમતો વધી છે, ત્યારે દિલ્હીમાં ઘરેલું સિલિન્ડરની કિંમતો લગભગ ₹૯૧૩ પર સ્થિર છે. ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOCL), ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL), અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) જેવી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) વિતરણમાં મદદ કરવા માટે રિલેક્સ્ડ સ્ટોરેજ નોર્મ્સ મેળવી રહી છે, જે કેરોસીનની આ કટોકટી પગલા તરીકેની વાપસીને ચિહ્નિત કરે છે.

ક્લીન એનર્જી લક્ષ્યો સામે પડકારો

ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા અને ૨૦૩૫ સુધીમાં ૬૦% ઊર્જા મિશ્રણ બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ સુધીમાં કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતા ૫૨૦ GW સુધી પહોંચી ગઈ છે. જોકે, આ સંક્રમણ મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. રાજ્ય સંચાલિત વિતરણ કંપનીઓની (DISCOMs) નાણાકીય સ્થિરતા અનિશ્ચિત છે, જે જૂના ગ્રીડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને જટિલ કિંમતોના બોજ હેઠળ છે. સૌર અને પવન જેવા અસ્થાયી પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતોને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડમાં એકીકૃત કરવાથી પણ ગ્રીડ સ્થિતિસ્થાપકતા અંગે ચિંતાઓ ઉભી થાય છે. વધુમાં, આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ પર ભારતની ભારે નિર્ભરતા તેની અર્થવ્યવસ્થાને ભૂ-રાજકીય આંચકાઓ અને સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપો સામે સંવેદનશીલ બનાવે છે, જે ઊર્જા સુરક્ષાની ગંભીર જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે. કેરોસીનની આ અસ્થાયી પુનઃરજૂઆત, તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા છતાં, દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અસ્થિરતા જૂના ઇંધણ પર નિર્ભરતા તરફ દોરી શકે છે, જે સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણના વર્ણનને જટિલ બનાવે છે. FY25 માં કેરોસીન માટે હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (WPI) માં ૯.૨૧% નો સૌથી મોટો વાર્ષિક ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જે આ ભૂ-રાજકીય ઘટના પહેલા તેની નજીવી ભૂમિકા સૂચવે છે.

ઓઇલ કંપનીઓ અને બજારની સ્થિતિ

ભારતનો ઇંધણ રિટેલ બજાર મુખ્યત્વે સરકારી માલિકીના પબ્લિક સેક્ટર અંડરટેકિંગ્સ (PSUs) દ્વારા સંચાલિત થાય છે. IOCL પાસે રિટેલ ફ્યુઅલનો લગભગ ૩૮% અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો ૪૬% હિસ્સો છે, ત્યારબાદ BPCL અને HPCL આવે છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ ની શરૂઆત મુજબ, IOCL નું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન આશરે ₹૧.૯ ટ્રિલિયન હતું, જેનો શેર ભાવ ₹૧૩૪.૦૫ ની નજીક ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો. MarketsMojo એ IOCL ને 'સ્ટ્રોંગ બાય' રેટ કર્યું છે, ગુણવત્તા અને મૂલ્યાંકનનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જોકે EPS વૃદ્ધિ નબળો મુદ્દો છે. વિશ્લેષકો IOCL ની Q4 FY26 ની આવક ₹૨,૨૫,૦૦૦–૨,૪૦,૦૦૦ કરોડ ની વચ્ચે અને અપેક્ષિત PAT ₹૪,૫૦૦–૬,૫૦૦ કરોડ ની વચ્ચે રહેવાની આગાહી કરે છે. BPCL ના શેર ૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ લગભગ ₹૨૭૧.૪૦ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યા હતા, જેમાં કેટલાક વિશ્લેષકો 'Reduce' અથવા 'SELL' ની ભલામણ કરી રહ્યા છે. HPCL ના શેર લગભગ ₹૩૨૩.૫૫ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યા હતા. IOCL તેની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા વિસ્તારી રહ્યું છે, FY25 માં ૮૦.૮ MMTPA થી FY27 સુધીમાં ૯૮.૪ MMTPA સુધી વધારવાની યોજના ધરાવે છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડને $૧૧૦ પ્રતિ બેરલથી ઉપર રાખતી ભૂ-રાજકીય તણાવ, રિફાઇનિંગ માર્જિન અને આ કંપનીઓની નફાકારકતાને અસર કરે છે.

સિસ્ટમની ઊંડી નબળાઈઓ

PDS કેરોસીનની અસ્થાયી પુનઃરજૂઆત ભારતીય ઊર્જા સુરક્ષાની એક મુખ્ય નબળાઈને પ્રકાશિત કરે છે: અસ્થિર વૈશ્વિક બજારો પર નિર્ભરતા. આ ઝડપી ડિકાર્બોનાઇઝેશન અને પોષણક્ષમ, ઉપલબ્ધ ઊર્જાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત વચ્ચે સંઘર્ષ પેદા કરે છે. સબસિડીવાળા, જૂના ઇંધણની વાપસી સૂચવે છે કે સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ એક સીધો માર્ગ નથી. કેરોસીનને ફરીથી સબસિડી આપવાથી જાહેર નાણાં પર બોજ વધી શકે છે અને નિર્ણાયક રીતે, જો ભૂ-રાજકીય આંચકા ચાલુ રહે તો સ્વચ્છ વિકલ્પો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતામાં ઘટાડો સૂચવી શકે છે. જ્યારે OMCs મહત્વપૂર્ણ છે, ત્યારે તેમની ભાવિ વ્યૂહરચનાઓએ આ તાત્કાલિક જરૂરિયાતો સાથે ટકાઉપણાને સંતુલિત કરવું આવશ્યક છે, જે જૂના ઇંધણ પર કટોકટી નિર્ભરતાને એક જટિલ સમાધાન બનાવે છે. કેરોસીનના ઘટતા WPI નો પ્રિ-ઇન્સિડેન્ટ ટ્રેન્ડ પુષ્ટિ કરે છે કે તેની પુનઃરજૂઆત વધતી માંગનો નહીં, પરંતુ બાહ્ય આંચકાઓનો પ્રતિભાવ છે, જે સિસ્ટમની નબળાઈ દર્શાવે છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ: એક મુશ્કેલ મુસાફરી

ભારત દ્વારા કેરોસીનની અસ્થાયી પુનઃરજૂઆત એક કઠોર યાદ અપાવે છે કે તેનું ઊર્જા સંક્રમણ, ભલે મહત્વાકાંક્ષી હોય, એક પડકારજનક મુસાફરી છે. દેશે ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને સ્વચ્છ, ટકાઉ સ્ત્રોતો માટેના તેના લક્ષ્યોને સંતુલિત કરવાની જરૂર છે. પોષણક્ષમતા અને વિશ્વસનીય સપ્લાય ચેઇન નિર્ણાયક રહે છે. જ્યાં સુધી આ મૂળભૂત સમસ્યાઓનું નિરાકરણ ન આવે ત્યાં સુધી, જૂના ઇંધણ જરૂરી, જોકે અનિચ્છનીય, સ્ટોપ-ગેપ તરીકે વારંવાર સપાટી પર આવી શકે છે, જે સંભવતઃ ભારતીય ડિકાર્બોનાઇઝેશન પ્રગતિને ધીમી પાડી શકે છે. આગળનો માર્ગ સ્પષ્ટપણે જટિલ અને રેખીય નથી.