ભારતનું રશિયન તેલ પર નિર્ભરતા વધી! મધ્ય પૂર્વના તણાવ વચ્ચે શિપિંગ ખર્ચ આસમાને

મધ્ય પૂર્વના તણાવ વચ્ચે બદલાઈ ભારતની ઓઈલ સોર્સિંગ વ્યૂહરચના

મધ્ય પૂર્વમાં વધતા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપોને પગલે, ભારતે માર્ચ 2026 માં પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા વ્યૂહરચનામાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યો છે. રશિયન તેલની આયાતમાં ધરખમ વધારો થયો છે, જ્યારે અંગોલા પાસેથી પણ વધુ તેલ મંગાવવામાં આવી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીની સરખામણીમાં માર્ચમાં રશિયા પાસેથી મળેલા તેલના જથ્થામાં 89% નો મોટો ઉછાળો આવીને તે 55.5 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચ્યો છે. આ બદલાવ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા મુખ્ય વેપાર માર્ગોમાં આવતા વિક્ષેપોને કારણે જરૂરી બન્યો છે, જે દૈનિક તેલના શિપમેન્ટના લગભગ 20% થી વધુનું પરિવહન કરે છે.

નવી સપ્લાય રૂટ્સની શોધમાં ખર્ચમાં વધારો

રશિયા પાસેથી પુરવઠો વધારવાની સાથે સાથે, ભારતે અંગોલા પર તેની નિર્ભરતામાં પણ મોટો વધારો કર્યો છે. માર્ચમાં અંગોલાથી આયાત 255% વધીને 10.2 મિલિયન બેરલના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. જોકે, આ વૈવિધ્યકરણ મોંઘુ પડી રહ્યું છે. વૈશ્વિક બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ની કિંમત $100 પ્રતિ બેરલને વટાવી ગઈ છે અને માર્ચ 2026 ના અંત સુધીમાં તે લગભગ $112.78 ની નજીક પહોંચી ગઈ હતી, જે મહિના દરમિયાન 37.20% નો વધારો દર્શાવે છે. બીજી તરફ, ટેન્કર ફ્રેઈટ રેટ્સ (Tanker Freight Rates) પણ આસમાને પહોંચ્યા છે. મધ્ય પૂર્વના ક્રૂડને એશિયા લઈ જતા વેરી લાર્જ ક્રૂડ કેરિયર્સ (VLCCs) નો પ્રતિ દિવસનો ચાર્જ ફેબ્રુઆરીના અંતમાં $424,000 ના અભૂતપૂર્વ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો, જે યુદ્ધ પહેલાના સ્તર કરતાં 300% થી વધુ છે. લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં વિક્ષેપોને કારણે કેપ ઓફ ગુડ હોપ (Cape of Good Hope) થઈને જહાજોને રી-રૂટ કરવાના કારણે મુસાફરીનો સમય અને ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે, જેના કારણે ઉપલબ્ધ જહાજો પર દબાણ આવ્યું છે. આ વધેલા લોજિસ્ટિકલ બોજને કારણે ભારતમાં આયાત થતા તેલનો લેન્ડેડ કોસ્ટ (Landed Cost) વધી રહ્યો છે, જેનાથી મોંઘવારી વધી રહી છે.

તેલના ભાવ વધારાથી આર્થિક દબાણમાં વધારો

એક મુખ્ય ઉર્જા આયાતકાર તરીકે, જે પોતાની 80-89% ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાત વિદેશોથી પૂરી કરે છે, ભારત આ બજાર ફેરફારો સામે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. વધતી તેલની કિંમતો અને ઘટતા ચલણ - રૂપિયામાં માર્ચ 2026 માં ડોલર સામે લગભગ Rs 92 સુધીનો ઘટાડો - આ બંને પરિબળો આર્થિક મોરચે બેવડો ફટકો આપી રહ્યા છે. વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે મધ્ય પૂર્વની અસ્થિરતાને કારણે સતત ઊંચા તેલના ભાવ, બ્રેન્ટ ક્રૂડના દરેક $10 ના વધારા દીઠ ભારતના ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ને GDP ના 0.5% સુધી વધારી શકે છે. આ આર્થિક સ્થિરતા માટે એક મોટું જોખમ ઊભું કરી રહ્યું છે, જે GDP વૃદ્ધિને 0.5% સુધી ધીમી પાડી શકે છે અને મોંઘવારી વધારી શકે છે. આ પરિસ્થિતિમાં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને ધીમી વૃદ્ધિ હોવા છતાં વ્યાજ દરો વધારવા અંગે વિચારણા કરવી પડી શકે છે.

એશિયાની ઉર્જા સુરક્ષા પણ ચકાસણી હેઠળ

એશિયન દેશો હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના વિક્ષેપોનો સામનો કરી રહ્યા છે ત્યારે, ભારતની વ્યૂહાત્મક પસંદગીઓ વૈશ્વિક સ્તરે ધ્યાન ખેંચી રહી છે. ચીન, મોટા વ્યૂહાત્મક ભંડાર અને રશિયન પાઇપલાઇન તેલ જેવા વૈવિધ્યસભર ઉર્જા સ્ત્રોતો સાથે, તેલ પુરવઠાના આંચકા સામે વધુ સારી સ્થિતિમાં જણાય છે. જોકે, તે LNG વિક્ષેપો સામે સંવેદનશીલ રહે છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા અન્ય પૂર્વ એશિયાઈ અર્થતંત્રો ઊંચી આયાત નિર્ભરતા અને મધ્ય પૂર્વીય તેલ પ્રવાહ પર આધાર રાખવાને કારણે મોટા જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે. ભારતનો આ બદલાવ, આયાત બિલ અને લોજિસ્ટિકલ પડકારો વધારતો હોવા છતાં, મધ્ય પૂર્વીય પુરવઠા પર સંપૂર્ણ નિર્ભરતાના સિસ્ટમિક જોખમને ઘટાડવાનો પ્રયાસ છે. US ક્રૂડ એશિયન રિફાઇનર્સ માટે વધુ સક્ષમ વિકલ્પ બન્યો છે, જે વૈશ્વિક સોર્સિંગ પેટર્નને બદલી રહ્યો છે.

ઉર્જા સુરક્ષાના પડકારો યથાવત

વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો છતાં, ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા તેની ઊંચી આયાત નિર્ભરતા અને મુખ્ય દરિયાઈ ચૉકપોઇન્ટ્સની નબળાઈને કારણે પડકારજનક રહે છે. મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષ દરમિયાન, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, જે ભારતના મોટાભાગના તેલ અને LNG માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, તે લગભગ સંપૂર્ણ બંધ થવાની સ્થિતિમાં હતી. કોઈપણ લાંબા ગાળાના વિક્ષેપને કારણે કેપ ઓફ ગુડ હોપ દ્વારા રી-રૂટિંગ કરવું પડશે, જેમાં નોંધપાત્ર ખર્ચ અને મુસાફરીનો સમય વધશે, અથવા તો ભાવમાં વધુ ઉછાળો આવી શકે છે, જે કેટલાક વિશ્લેષકોના મતે $150 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે. આ ઉપરાંત, ઉનાળામાં અસામાન્ય માંગમાં થયેલો વધારો, આંશિક રીતે મધ્ય પૂર્વના તણાવ સાથે જોડાયેલ LPG કટોકટીને કારણે, ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર પર દબાણ લાવી રહ્યું છે. માંગને પહોંચી વળવા માટે થર્મલ જનરેશનનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. ભારતે તાત્કાલિક પુરવઠાની જરૂરિયાતોને લાંબા ગાળાની સ્થિરતા સાથે સંતુલિત કરવી પડશે, જ્યારે વધતા જતા ભૌગોલિક રાજકીય જોખમોનો સામનો કરવો પડશે જે મોંઘવારી, કોર્પોરેટ કમાણી અને ચલણની સ્થિરતાને અસર કરે છે.

ભવિષ્ય: અસ્થિરતા અને વ્યૂહાત્મક ગોઠવણોની અપેક્ષા

આગળ જોતાં, ભારતનું ઉર્જા ક્ષેત્ર મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિર ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ દ્વારા આકાર પામતું રહેશે. વિશ્લેષકો ઉચ્ચ તેલ અને શિપિંગ ખર્ચના લાંબા ગાળાની અપેક્ષા રાખે છે, ભલે ભારત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને નવીનીકરણીય ઉર્જાનો પીછો કરે. સ્થિર, સસ્તું ઉર્જા પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાની ભારતની ક્ષમતા સપ્લાય ચેઇન પડકારોનું સંચાલન કરવા, વૈશ્વિક વેપાર ફેરફારોને અનુકૂલન કરવા અને બાહ્ય આંચકાઓ સામે સ્થાનિક સ્થિતિસ્થાપકતા બનાવવા પર આધાર રાખશે. આ વ્યૂહાત્મક ફેરફારો ભારતના વ્યાપક આર્થિક માર્ગને અસર કરે છે, જેના માટે મોંઘવારીનો સામનો કરવા અને વૃદ્ધિ જાળવી રાખવા માટે સાવચેતીપૂર્વક નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અને નીતિની જરૂર પડશે.