WTO સમિટમાં ઈ-કોમર્સ ટેરિફ પર મોટો ટકરાવ: ભારતની ચિંતા, વૈશ્વિક વેપાર પર સંકટ

કેમરૂનમાં ચાલી રહેલી 14મી WTO Ministerial Conference (MC14) માં ઈ-કોમર્સ પર કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (customs duties) લાગુ કરવાના મુદ્દે ઊંડાણપૂર્વક મતભેદો સર્જાયા છે.

Digital Tariff Stalemate:
US ઈ-કોમર્સ પર કસ્ટમ્સ ડ્યુટીની વળતર મુક્તિ (moratorium) ને કાયમી ધોરણે લંબાવવાની તરફેણમાં છે, જ્યારે ભારત અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો તેને અટકાવવા માંગે છે. તેમનું કહેવું છે કે આનાથી દેશોને મહત્વપૂર્ણ મહેસૂલી નુકસાન થઈ શકે છે. GTRI (Global Trade Research Initiative) ના અહેવાલો અનુસાર, આ ગંભીર મતભેદોને કારણે આગામી બે થી ચાર વર્ષ સુધીનો કામચલાઉ સમાધાન થઈ શકે છે. આ વિવાદ ડિજિટલ વેપારના ભવિષ્યના લાભો અને રાષ્ટ્રીય આવક સર્જન વચ્ચેના સંતુલન પર પણ પ્રશ્નાર્થ ઉભો કરે છે.

Plurilateralism નો પડછાયો:
ડિજિટલ ટેરિફ ઉપરાંત, China ના નેતૃત્વ હેઠળના Investment Facilitation for Development (IFD) pact જેવા Plurilateral કરારો પણ ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બન્યા છે. ભારત ચિંતિત છે કે આવા કરારો WTO ના બહુપક્ષીય (multilateralism) સ્વભાવને નબળો પાડી શકે છે અને વિકાસશીલ દેશોના હિતોને બાજુ પર મૂકી શકે છે. ભારતને ડર છે કે આ કરારો વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચે અસમાનતા વધારી શકે છે.

Fisheries Subsidies માં અટવાયેલી પ્રગતિ:
માછીમારી સબસિડી (Fisheries Subsidies) પરની વાટાઘાટો પણ હાલમાં અટકી ગઈ છે. 2022 માં થયેલી સમજૂતી પછી પણ, વધુ પડતી માછીમારી અને સબસિડી અંગેના નિર્ણાયક નિયમો પર પ્રગતિ રૂંધાઈ ગઈ છે. આ મુદ્દે સભ્યો વચ્ચે મતભેદ યથાવત છે.

બહુપક્ષીયતાનું સંકટ:
આ તમામ વિવાદો દર્શાવે છે કે WTO હાલ ગંભીર સંકટમાં છે. US દ્વારા Appellate Body માં નિમણૂકો અટકાવવાથી વિવાદ નિવારણ પ્રણાલી (dispute settlement system) crippled થઈ ગઈ છે. US અને China વચ્ચેના ભૂ-રાજકીય તણાવ (geopolitical rivalries) ને કારણે દેશો દ્વિપક્ષીય અથવા Plurilateral કરારો તરફ વળી શકે છે, જે વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થાને ટુકડા કરી શકે છે અને WTO ની સુસંગતતા ઘટાડી શકે છે.

ભવિષ્યની રૂપરેખા:
MC14 એ WTO માટે એક નિર્ણાયક મંચ સાબિત થઈ શકે છે. જો સમાધાન નહીં થાય, તો WTO તેની સુસંગતતા ગુમાવી શકે છે. વિકાસશીલ દેશો માટે નીતિગત અવકાશ (policy space) જાળવી રાખવો અને વૈશ્વિક આર્થિક શાસનમાં પોતાનો અવાજ જાળવી રાખવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.