World Resources Institute (WRI) India એ જમીન રિસ્ટોરેશન (Land Restoration) ને ગ્રામીણ આર્થિક વિકાસના મુખ્ય એન્જિન તરીકે રજૂ કર્યું છે. હવે પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈનને પ્રાઈવેટ સેક્ટર સાથે જોડીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કમાણીના નવા માર્ગો ખુલશે.
ભારતમાં જમીન સુધારણા એટલે કે 'લેન્ડ રિસ્ટોરેશન' હવે માત્ર પર્યાવરણ બચાવવા પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થામાં ક્રાંતિ લાવવા માટેનું માધ્યમ બની રહ્યું છે. WRI India ના રિપોર્ટ મુજબ, જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરીને તેને સ્થાનિક વેલ્યુ ચેઈન સાથે જોડવાથી ગ્રામીણ પરિવારો માટે આવકના સ્થાયી સ્ત્રોત ઊભા કરી શકાય તેમ છે.
સરકારી યોજનાઓ અને પ્રાઈવેટ કેપિટલનું મિશ્રણ
હાલમાં આ સેક્ટર 'ફ્રેગમેન્ટેડ ઈનોવેશન'ના તબક્કે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Scheme (MGNREGS) જેવી સરકારી યોજનાઓને ખાનગી રોકાણ સાથે યોગ્ય રીતે જોડવામાં આવે, તો ગ્રામીણ સ્તરે આવકની સ્થિરતા લાવી શકાય છે. આનાથી માત્ર જમીન સુધરશે નહીં, પણ તેના પર ઉગાડવામાં આવતા પાક માટે માર્કેટની માંગ પણ ઊભી થશે.
સફળતાના ઉદાહરણો: મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર
મધ્ય પ્રદેશના સીધી જિલ્લામાં 'Gopadbanas' ફાર્મર પ્રોડ્યુસર કંપનીએ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. અહીં વાંસની ખેતી કરતા ખેડૂતોને સીધા Orient Paper Mills સાથે જોડીને વચેટિયાઓને દૂર કરવામાં આવ્યા છે. પરિણામે, ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદન માટે વધુ સારા અને સ્થિર ભાવ મળી રહ્યા છે.
બીજી તરફ, મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલીમાં મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત સાહસો મહુઆ જેવા જંગલી ઉત્પાદનોમાંથી કૂકીઝ અને લાડુ જેવી પ્રોડક્ટ્સ બનાવી રહી છે. આ રીતે પ્રોસેસિંગ દ્વારા તેઓ વેલ્યુ ચેઈનમાં આગળ વધી રહી છે અને નાના પાયે ઉદ્યોગોનો પાયો નાખી રહી છે.
ખાનગી રોકાણ માટે શું છે તકો?
આ સેક્ટરને મેઈનસ્ટ્રીમ રોકાણ કેટેગરી બનાવવા માટે, પ્રોજેક્ટ આધારિત ફંડિંગથી આગળ વધીને સ્કેલેબલ સપ્લાય ચેઈન વિકસાવવી પડશે. WRI India એ 'બ્લેન્ડેડ ફાઈનાન્સ' અને માઈક્રો-એન્ટરપ્રાઈઝીસને રાહત દરે લોન આપવાની હિમાયત કરી છે. આમળા, મોરિંગા અને જેકફ્રૂટ જેવા પાકો માટે સતત માંગ જળવાઈ રહે તો તે લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે વાયેબલ મોડલ બની શકે છે.