ભારતની સૌથી મોટી 200 કંપનીઓ દેશના કુલ CSR (Corporate Social Responsibility) ખર્ચના લગભગ અડધા હિસ્સા માટે જવાબદાર છે. 'Give Grants' ના રિપોર્ટ અનુસાર, કંપનીઓ હવે આ કામગીરીને પ્રોફેશનલ બનાવી રહી છે, પરંતુ સરકારી પ્રોત્સાહન છતાં 'Social Stock Exchange' નો ઉપયોગ હજુ પણ ઘણો ઓછો છે.
CSR માં ટોચની કંપનીઓનું વર્ચસ્વ
દેશમાં CSR ખર્ચનું કેન્દ્રબિંદુ મોટા કોર્પોરેટ્સ બની રહ્યા છે. નવા રિપોર્ટ મુજબ, ટોચની 200 કંપનીઓ કુલ બજેટના 49% રકમનું સંચાલન કરે છે. આ કંપનીઓ લગભગ 12,500 પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે નાના પાયાની કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં ઘણી પાછળ છે.
ભૌગોલિક એકાગ્રતા અને ESG જોખમ
CSR ફંડનું વિતરણ મોટાભાગે કંપનીઓના પ્લાન્ટ કે પ્રોજેક્ટ્સની આસપાસ જ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઝારખંડમાં કુલ CSR ખર્ચમાં Tata Steel નો હિસ્સો 41% છે, જ્યારે ગુજરાતમાં Reliance Industries નો હિસ્સો 21% છે. દિલ્હીમાં ONGC, Rural Electrification Corporation, NTPC અને GAIL જેવી સરકારી કંપનીઓ મળીને 30% ખર્ચ કરે છે. રોકાણકારો માટે આ બાબત મહત્વની છે, કારણ કે એક જ પ્રદેશમાં વધુ પડતી નિર્ભરતા ESG વ્યૂહરચના હેઠળ જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
CSR હવે એક પ્રોફેશનલ જવાબદારી
CSR હવે માત્ર કાયદાકીય કમ્પ્લાયન્સ નથી રહ્યો. ટોચની 100 કંપનીઓમાંથી 44% કંપનીઓએ CSR માટે અલગ વડા (Head) ની નિમણૂક કરી છે. આ ઉપરાંત, 85% કંપનીઓ હજુ પણ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે આંતરિક ટીમો પર નિર્ભર છે, જે મેનેજમેન્ટની કાર્યક્ષમતા પર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
Social Stock Exchange સામે પડકાર
મે 2026 માં સરકારે Social Stock Exchange (SSE) દ્વારા Zero Coupon Zero Principal (ZCZP) ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સમાં રોકાણ કરવા પર CSR લાભની જાહેરાત કરી હતી, છતાં અત્યારે માત્ર 3% કંપનીઓ જ તેનો ઉપયોગ કરવા તૈયાર છે, જ્યારે 60% કંપનીઓ નજીકના ભવિષ્યમાં તેમાં રસ ધરાવતી નથી.
નિવેશકોએ નોંધવું જોઈએ કે CSR ખર્ચની સીધી અસર ટૂંકા ગાળાના સ્ટોક રિટર્ન પર પડતી નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે તે બ્રાન્ડ વેલ્યુ અને ટકાઉ વ્યવસાય માટે મહત્વનું પાસું સાબિત થાય છે.