એક નવા વિશ્લેષણ મુજબ, 2011-2021 દરમિયાન ભારતના ટોચના STEM ઓલિમ્પિયાડ મેડલ વિજેતાઓમાંના 59% યુવાનો ઉચ્ચ શિક્ષણ કે કારકિર્દી માટે અમેરિકા પહોંચી ગયા છે. માત્ર 18% ભારતમાં જ રહ્યા છે, જે દેશના સંશોધન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્ર માટે એક ગંભીર પડકાર ઉભો કરે છે. નિષ્ણાતો પ્રતિભાશાળી યુવાનોને દેશમાં જ રોકવા માટે શૈક્ષણિક માળખાકીય સુવિધાઓ સુધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
Detailed Coverage
પ્રતિભાનું અમેરિકા તરફ પલાયન
ભારતના શ્રેષ્ઠ STEM ટેલેન્ટ પર કરાયેલા એક તાજેતરના વિશ્લેષણમાં ચોંકાવનારી માહિતી સામે આવી છે. 2011 થી 2021 દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય ઓલિમ્પિયાડમાં મેડલ જીતનારા 148 વિજેતાઓમાંથી, 59% યુવાનો ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન અથવા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રની નોકરીઓ માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયા છે. તેની સરખામણીમાં, આમાંથી ફક્ત 18% જ ભારતમાં રહ્યા છે.
પ્રતિભા સ્થળાંતરના મુખ્ય કારણો
આ પ્રતિભાના સ્થળાંતરનું પ્રમાણ ખાસ કરીને ઇન્ટરનેશનલ મેથેમેટિક્સ ઓલિમ્પિયાડ અને ઇન્ટરનેશનલ ઓલિમ્પિયાડ ઇન ઇન્ફોર્મેટિક્સના વિજેતાઓમાં વધુ જોવા મળે છે. જોકે રસાયણશાસ્ત્ર (Chemistry) ક્ષેત્રના વિજેતાઓ થોડી વધુ સંખ્યામાં દેશમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, તેમ છતાં અમેરિકા તમામ શાખાઓ માટે મુખ્ય પસંદગીનું સ્થળ બની રહ્યું છે. આ યુવાનો ઘણીવાર મોટી વૈશ્વિક ટેકનોલોજી કંપનીઓ, ક્વોન્ટિટેટિવ ટ્રેડિંગ ફર્મ્સ અથવા પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ડોક્ટરલ સંશોધન માટે જોડાય છે. કેટલાક ઇન્ફોર્મેટિક્સ અને ફિઝિક્સના વિજેતાઓ વિદેશથી જ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં પણ યોગદાન આપી રહ્યા છે, નવી કંપનીઓની સ્થાપના કરી રહ્યા છે અથવા AI અને મશીન લર્નિંગ કંપનીઓમાં જોડાઈ રહ્યા છે.
શૈક્ષણિક અને સંસ્થાકીય પરિપ્રેક્ષ્ય
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પ્રતિભાના આ મોટા પાયે સ્થળાંતરથી ભારતની લાંબા ગાળાની સંશોધન ક્ષમતાઓ પર અસર પડી રહી છે. ચેન્નઈ મેથેમેટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના પ્રોફેસર એમિરેટસ, રાજીવ કરણિકર જેવા વિદ્વાનોએ જણાવ્યું છે કે, જેઓ શૈક્ષણિક કારકિર્દી બનાવવા ઈચ્છે છે, તેમને પણ ભારતમાં જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ અને સંશોધન વાતાવરણનો અભાવ જોવા મળે છે. ચેન્નઈ મેથેમેટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડિરેક્ટર માધવન મુકુંદે સૂચવ્યું છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ આ વિદ્યાર્થીઓને તેમની શૈક્ષણિક યાત્રાના શરૂઆતના તબક્કામાં જ આકર્ષવા માટે વધુ સ્પર્ધાત્મક અને આકર્ષક કાર્યક્રમો બનાવવા જોઈએ, જેથી તેઓ સ્નાતક (undergraduate) સ્તરે જ વિદેશ જવાનું ટાળી શકે.
ઐતિહાસિક પ્રદર્શનના વલણો
પ્રતિભાના સ્થળાંતર છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં ભારતનું પ્રદર્શન મજબૂત રહ્યું છે. દેશ 2000 થી 2024 વચ્ચેના ગાળામાં ફિઝિક્સમાં સતત 40% થી વધુ ગોલ્ડ મેડલ જીતીને ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કરી રહ્યો છે. ગણિત (Mathematics) ક્ષેત્રે પણ સકારાત્મક વલણ જોવા મળ્યું છે, જેમાં 2000ના દાયકામાં 5% થી વધીને 2020ના દાયકામાં ગોલ્ડ મેડલમાં ભારતનો હિસ્સો 35% થયો છે. ઇન્ફોર્મેટિક્સ ટીમે પણ લગભગ 10% ગોલ્ડ મેડલ સાથે સ્થિર, જોકે નાની, હાજરી જાળવી રાખી છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે ભવિષ્યનો પડકાર એ રહેશે કે શું નીતિગત અથવા સંસ્થાકીય ફેરફારો આ ટોચના સ્નાતકોને ભારતના વિકસતા ટેકનોલોજી અને નવીનતા ક્ષેત્રમાં તેમના વ્યાવસાયિક અને સંશોધન લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવા માટે વધુ સારી રીતે પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.