Whalesbook
આ રૂપિયા પરના દબાણનું મુખ્ય કારણ બે પરિબળો છે: એક તો ભારતીયો દ્વારા વિદેશી પ્રવાસો પર કરવામાં આવતો અસાધારણ ખર્ચ અને બીજું, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આવેલો ઉછાળો.
આ બે પરિબળો દેશના વિદેશી હુંડિયામણ ભંડાર (Foreign Exchange Reserves) માટે મોટી મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યા છે. મે 2026 ના મધ્ય સુધીમાં, ભારતીય રૂપિયો (Indian Rupee) અમેરિકી ડોલર સામે 95.64 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો, જે છેલ્લા મહિનામાં 1.26% અને છેલ્લા વર્ષમાં 12.45% નો નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) રૂપિયામાં થતી અચાનક વધઘટને નિયંત્રિત કરવા માટે બજારમાં સક્રિયપણે હસ્તક્ષેપ કરી રહી છે, પરંતુ આ પ્રયાસો તેમ છતાં ડાઉનવર્ડ ટ્રેન્ડને રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં $728.49 બિલિયન ની ટોચ પર પહોંચેલા ભારતના વિદેશી હુંડિયામણ ભંડાર, મે 1, 2026 સુધીમાં ઘટીને $690.69 બિલિયન થઈ ગયા છે. વિદેશી ચલણ અસ્કયામતો અને સોનાના ભંડારમાં ઘટાડો થવાને કારણે થયેલા આ ઘટાડા સતત ડોલરની માંગનો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે.
ભારતીયો દ્વારા આઉટબાઉન્ડ ટુરિઝમ (Outbound Tourism) માં થયેલો વધારો, જે 2036 સુધીમાં $68.8 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, તેના કારણે યુએસ ડોલર, યુરો અને બ્રિટિશ પાઉન્ડ જેવી વિદેશી કરન્સીની માંગમાં ભારે વધારો થયો છે. લાખો પ્રવાસીઓની આ સામૂહિક માંગ રૂપિયાને વધુ નીચે ધકેલી રહી છે. આ પરિસ્થિતિને ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ, જેમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) લગભગ $106.90 પ્રતિ બેરલના ભાવે ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે, તેના કારણે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ભારત તેની 80% થી વધુ તેલની આયાત કરે છે, તેથી ઊંચા ભાવનો અર્થ ઊર્જા આયાત ચૂકવવા માટે ડોલરનો મોટો આઉટફ્લો છે. આ સંયુક્ત દબાણ ભારતનાં ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) નું મુખ્ય પરિબળ છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2027 માં જીડીપીના 1.5% સુધી વધવાની અને જો તેલના ભાવ ઊંચા રહેશે તો 2.0% સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. વિશ્લેષકો 2026 ના અંત સુધીમાં USD/INR એક્સચેન્જ રેટ 95 અને 97 ની વચ્ચે રહેવાની આગાહી કરી રહ્યા છે, જે સતત બાહ્ય દબાણ સૂચવે છે.
ઐતિહાસિક રીતે, ઊંચા તેલના ભાવ અને મોટા મૂડી આઉટફ્લોએ ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ લાવ્યું છે. હાલની પરિસ્થિતિ ભૂતકાળના પડકારો જેવી જ છે, પરંતુ ભારતની નાણાકીય સ્થિતિ 1991 ના બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ કટોકટી કરતાં વધુ મજબૂત છે. હાલનાં ભંડાર લગભગ 89.2% વાર્ષિક આયાતને આવરી શકે છે, જોકે આ આયાત કવર લગભગ 11 વર્ષ માં સૌથી નીચું છે. Emerging market કરન્સીમાં વિવિધ પ્રદર્શન જોવા મળ્યું છે; દાખલા તરીકે, ઇઝરાયેલી શેકેલ (Israeli Shekel) અને કોલંબિયન પેસો (Colombian Peso) 2025-2026 માં મજબૂત થયા હતા. તેનાથી વિપરીત, ભારતીય રૂપિયા પર સતત નીચેનું દબાણ રહેલું છે. UBS Research નોંધે છે કે RBI ના ફોરવર્ડ પોઝિશનને ધ્યાનમાં લેતા, ઉપયોગી ભંડાર લગભગ $600 બિલિયન ની નજીક છે, જે દર્શાવે છે કે ઉપલબ્ધ બફર અહેવાલ કરતાં ઓછો છે. વધુમાં, RBI ની ચોક્કસ એક્સચેન્જ રેટનો બચાવ કરવાને બદલે વોલેટિલિટીનું સંચાલન કરવાની નીતિનો અર્થ એ છે કે ચલણમાં તીવ્ર ઘટાડો શક્ય છે. આનાથી આયાત ખર્ચમાં વધારો, ફુગાવામાં વૃદ્ધિ અને વ્યવસાયો માટે વધુ હેજિંગ ખર્ચ થઈ શકે છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) માંથી માર્ચ-એપ્રિલ 2026 માં અંદાજે $18.7 બિલિયન નો મોટો આઉટફ્લો, તેમજ વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (FDI) ની પુનઃ ચુકવણી, રૂપિયા પર આઉટફ્લો દબાણમાં વધુ વધારો કરે છે અને ભવિષ્યના નીતિ વિકલ્પોને મર્યાદિત કરી શકે છે.
વિશ્લેષકો 2026 ના અંત સુધીમાં USD/INR એક્સચેન્જ રેટ 95 થી 97 ની વચ્ચે રહેવાની અપેક્ષા રાખે છે. કેટલાક અંદાજો 2026 ની શરૂઆતમાં 87-88 સુધી મજબૂતીકરણની આગાહી કરતા હતા, જે વેપાર તણાવમાં ઘટાડો અથવા ડોલરમાં પુનઃ નબળાઈની ધારણા પર આધારિત હતા. જોકે, વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને ઊંચા તેલના ભાવ મુખ્ય અવરોધ તરીકે કાર્ય કરી રહ્યા છે. RBI ચલણ વોલેટિલિટીના સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખશે, જેનો અર્થ છે કે બાહ્ય આંચકા રૂપિયાની દિશા પર મુખ્ય પ્રભાવ પાડવાનું ચાલુ રાખશે. ઘરેલું પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાનો સરકારનો પ્રયાસ થોડો ટેકો આપવાનો છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી અને ઊર્જા આયાત જેવા આર્થિક દબાણોનો સામનો કરવામાં તેની અસરકારકતા હજુ અનિશ્ચિત છે.