લિક્વિડિટી ઇન્જેક્શનનો દાવ
RBI ના આ લેટેસ્ટ 3-વર્ષીય ડોલર/રૂપિયો બાય-સેલ સ્વેપ ઓક્શનમાં બજાર તરફથી નોંધપાત્ર ભાગીદારી જોવા મળી, જેમાં $10 અબજ ના લક્ષ્યાંક સામે લગભગ $25.03 અબજ ની બિડ આવી. ઓફર કરતાં 2.5 ગણા થી વધુનું આ ઓવરસબ્સ્ક્રિપ્શન બેન્કિંગ સેક્ટરમાં રૂપિયાની લિક્વિડિટીની તીવ્ર માંગ દર્શાવે છે. સેન્ટ્રલ બેંકે 118 બિડ સ્વીકારી છે અને પ્રીમિયમ કટ-ઓફ 7.48 રૂપિયા નક્કી કર્યો છે. આ ઓપરેશન દ્વારા નાણાકીય સિસ્ટમમાં $23 અબજ (આશરે ₹1,90,000 કરોડ) થી વધુની લિક્વિડિટી ઠાલવવામાં આવશે. આ RBI ની તેજીની નીતિનો એક ભાગ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય દરોમાં થયેલા ઘટાડાના ફાયદાને અસરકારક રીતે અર્થતંત્ર સુધી પહોંચાડવાનો છે.
રૂપિયાના ઘટાડા વચ્ચે નેવિગેશન
લિક્વિડિટીની આ મજબૂત માંગ એક પડકારજનક પૃષ્ઠભૂમિ સામે આવી રહી છે, કારણ કે ભારતીય રૂપિયો સતત નબળો પડી રહ્યો છે. આ વર્ષે રૂપિયો એશિયામાં સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરનાર ચલણ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, જે 4 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ ડોલર સામે લગભગ 90.41 પર ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો. અગાઉ જાન્યુઆરી 2026 માં તે 92.29 ના રેકોર્ડ નીચા સ્તરે પહોંચ્યો હતો, જે છેલ્લા બાર મહિનામાં 3.42% નો ઘટાડો દર્શાવે છે. આ સતત નબળાઈને કારણે RBI ને સક્રિય ફોરેન એક્સચેન્જ હસ્તક્ષેપ (intervention) કરવા પડ્યા છે. આવા હસ્તક્ષેપો, જેમાં ડોલર રિઝર્વનું વેચાણ સામેલ છે, તે સિસ્ટમમાંથી રૂપિયાની લિક્વિડિટી સીધી રીતે ખેંચી લે છે, જે એક નીતિ વિરોધાભાસ (policy paradox) ઊભો કરે છે. જ્યારે RBI સ્વેપ અને અન્ય ઓપરેશન્સ દ્વારા લિક્વિડિટી ઠાલવે છે, ત્યારે રૂપિયાને સ્થિર કરવાના તેના પ્રયાસો અનિચ્છનીય રીતે તે જ લિક્વિડિટીને કડક બનાવી શકે છે, જે તેની નાણાકીય સરળતાની અસરકારકતાને ઘટાડી શકે છે.
સિસ્ટમિક લિક્વિડિટી દબાણ અને નીતિના પડકારો
સ્વેપ ઓક્શનમાંથી થતા નોંધપાત્ર લિક્વિડિટી ઇન્જેક્શન છતાં, ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમ પર અંતર્ગત દબાણ યથાવત છે. જાન્યુઆરી 2026 માં ક્રેડિટ ગ્રોથ લગભગ 13.1% વાર્ષિક ધોરણે રહ્યો, જે ડિપોઝિટ ગ્રોથ 10.6% કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. આ તફાવતને કારણે બેન્કિંગ સિસ્ટમનો ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો 82.2% ના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગયો છે, જે દર્શાવે છે કે બેન્કો તેમની ડિપોઝિટનો મોટો હિસ્સો લોન તરીકે આપી રહી છે. વધુમાં, સિસ્ટમ લિક્વિડિટી જાન્યુઆરી 2026 માં નોંધપાત્ર રીતે ઘટીને ₹66,000 કરોડ થઈ ગઈ છે, જે RBI ના આરામ સ્તર કરતાં ઘણી ઓછી છે. RBI ના પોતાના FX હસ્તક્ષેપો, જેમાં સપ્ટેમ્બર અને નવેમ્બર 2025 વચ્ચે $30 અબજ નું વેચાણ સામેલ હતું, તેણે પણ આ લિક્વિડિટીની અછતમાં ફાળો આપ્યો હતો.
આઉટલૂક: સ્થિરતા અને સંચાર
આગળ જોતાં, ફેબ્રુઆરીમાં યોજાનારી તેની મીટિંગ દરમિયાન રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) તેની પોલિસી રેપો રેટ 5.25% પર જાળવી રાખે તેવી અપેક્ષા છે. હવે ધ્યાન દર ફેરફારો કરતાં અસરકારક નાણાકીય નીતિ સંચાર (transmission) અને ચલણ સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા પર રહેશે. વિશ્લેષકો 2026 ના અંત સુધીમાં રૂપિયાનો ભાવ 90 ની આસપાસ રહેવાની આગાહી કરી રહ્યા છે. વર્તમાન બેન્કિંગ વાતાવરણ RBI માટે એક જટિલ સંતુલનનો ખેલ રજૂ કરે છે: વૃદ્ધિ અને નીતિ સંચારને વેગ આપવા માટે લિક્વિડિટી ઠાલવવી, જ્યારે સાથે સાથે ચલણના દબાણને નિયંત્રિત કરવું અને નાણાકીય ક્ષેત્રના વધુ પડતા લીવરેજને અટકાવવું. ભારતની આર્થિક ગતિ જાળવી રાખવા માટે આ નાજુક સંતુલન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.