RBI એ બેંકોમાં ₹50,000 કરોડ ઠાલવ્યા! શું આ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે ગેમ ચેન્જર છે?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટી (liquidity) વધારવા માટે 29 ડિસેમ્બરે ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન (OMO) દ્વારા સરકારી સિક્યોરિટીઝની ખરીદી કરીને ₹50,000 કરોડનું ભંડોળ પૂરું પાડ્યું છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ એડવાન્સ ટેક્સ (advance tax) અને ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) ની ચુકવણીઓને કારણે થયેલી લિક્વિડિટીની અછત (liquidity deficit) ને પહોંચી વળવા અને ટકાઉ લિક્વિડિટી (durable liquidity) પ્રદાન કરવાનો છે. ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં તાજેતરમાં લગભગ ₹62,301.77 કરોડની લિક્વિડિટીની અછત હતી. આ અછત ટેક્સ કલેક્શનમાંથી થયેલા મોટા આઉટફ્લો (outflows) ને કારણે ઉદ્ભવી હતી, જેના કારણે બેંકોની ધિરાણ અને દૈનિક કામગીરી સંચાલિત કરવાની ક્ષમતા પર અસર પડી હતી. RBI નો આ હસ્તક્ષેપ પર્યાપ્ત લિક્વિડિટી સુનિશ્ચિત કરવા, નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવા અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે છે.

આ ₹50,000 કરોડનું ઇન્જેક્શન, RBI દ્વારા 23 ડિસેમ્બરે જાહેર કરાયેલ એક મોટી યોજનાનો ભાગ છે. સેન્ટ્રલ બેંક ₹2 લાખ કરોડ સુધીની OMO ખરીદી નીલામીઓની શ્રેણી હાથ ધરવાની યોજના ધરાવે છે. આ નીલામીઓ ચાર ટ્રાન્ચેસમાં થશે, દરેક ₹50,000 કરોડની, જેમાં આગામી નીલામીઓ 5 જાન્યુઆરી, 12 જાન્યુઆરી અને 22 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ યોજાશે.

29 ડિસેમ્બરની નીલામીમાં, RBI એ ચોક્કસ સરકારી સિક્યોરિટીઝ ખરીદી, જેમાં ₹10,320 કરોડના 6.79% GS 2029 બોન્ડ્સ, ₹13,733 કરોડના 7.61% GS 2030 બોન્ડ્સ, ₹9,443 કરોડના 7.26% GS 2033 બોન્ડ્સ, ₹7,253 કરોડના 6.79% GS 2034 બોન્ડ્સ, ₹5,505 કરોડના 6.67% GS 2035 બોન્ડ્સ, અને ₹3,746 કરોડના 7.30% GS 2053 બોન્ડ્સનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ નોંધનીય છે કે, 7.18% GS 2037 બોન્ડ્સ માટે કોઈ બિડ સ્વીકારવામાં આવી ન હતી.

OMO ખરીદીઓ ઉપરાંત, RBI એ USD 10 બિલિયનના USD/INR બાય/સેલ સ્વેપ ઓક્શન (swap auction) ની પણ યોજના જાહેર કરી છે. આ ઓક્શન 13 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ યોજાશે, જેનો ટેનર 3 વર્ષનો રહેશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય સિસ્ટમમાં ટકાઉ લિક્વિડિટી લાવવાનો અને ફોરેન એક્સચેન્જ માર્કેટ (foreign exchange market) ની સ્થિરતાનું સંચાલન કરવાનો છે.

RBI નું આ સક્રિય લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ, નાણાકીય બજારોમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભંડોળનું ઇન્જેક્શન કરીને, સેન્ટ્રલ બેંક શોર્ટ-ટર્મ વ્યાજ દરોમાં (short-term interest rates) અયોગ્ય વધારો અટકાવવા, ક્રેડિટ માર્કેટ્સ (credit markets) નું સુચારુ સંચાલન સુનિશ્ચિત કરવા અને એકંદર આર્થિક પુનઃપ્રાપ્તિ (economic recovery) ને ટેકો આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આનાથી વ્યવસાયો અને ગ્રાહકો માટે ધિરાણ ખર્ચ સ્થિર થઈ શકે છે, જે રોકાણ અને વપરાશને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી:

• ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન (OMO): આ સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા અર્થતંત્રમાં લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું એક સાધન છે, જેમાં સરકારી સિક્યોરિટીઝ ખરીદવામાં અથવા વેચવામાં આવે છે. સિક્યોરિટીઝ ખરીદવાથી પૈસા સિસ્ટમમાં આવે છે, જ્યારે વેચવાથી પૈસા બહાર નીકળી જાય છે.
• લિક્વિડિટીની અછત (Liquidity Deficit): આ એવી પરિસ્થિતિ છે જ્યાં બેંકો માટે ભંડોળની કુલ માંગ, બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ઉપલબ્ધ નાણાંના પુરવઠા કરતાં વધી જાય છે.
• USD/INR બાય/સેલ સ્વેપ ઓક્શન (USD/INR Buy/Sell Swap Auction): આ એક ફોરેન એક્સચેન્જ ઓપરેશન છે જેમાં સેન્ટ્રલ બેંક ચોક્કસ સમયગાળા માટે એક ચલણ (યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો) ને એક સાથે ખરીદે છે અને વેચે છે, જેનાથી વિનિમય દરની અસ્થિરતાને સંચાલિત કરતી વખતે અસરકારક રીતે લિક્વિડિટી વધારવામાં આવે છે અથવા શોષી લેવાય છે.
• સરકારી સિક્યોરિટીઝ (GS): આ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે જારી કરાયેલા ડેટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ છે. તેમને સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે.