Whalesbook
RBI નો લિક્વિડિટી પેરાડોક્સ (Paradox) સામે આવ્યો
RBI ડિસેમ્બર 2024 થી અર્થતંત્રને ગ્રોથ (Growth) તરફ લઈ જવા માટે પ્રયાસરત છે, મોંઘવારીની ચિંતાઓ ઓછી થઈ રહી છે. છેલ્લા 14 મહિના (જાન્યુઆરી 2026 સુધી) માં બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ₹17.7 ટ્રિલિયન ની અભૂતપૂર્વ લિક્વિડિટી ઠાલવવામાં આવી છે. Open Market Operations (OMOs), Cash Reserve Ratio (CRR) માં ઘટાડો અને ફોરેન એક્સચેન્જ (FX) buy-sell swaps જેવા અનેક ટૂલ્સનો ઉપયોગ ક્રેડિટ (Credit) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરાયો છે. જોકે, સિસ્ટમમાં પૂરતી લિક્વિડિટીનો જે હેતુ હતો તે સિદ્ધ થયો નથી, જે એક મોટો પેરાડોક્સ ઉભો કરે છે.
પોલિસી ઈઝિંગ (Easing) છતાં રેટ્સમાં તેજી
આટલી મોટી લિક્વિડિટી ઈન્જેક્શન છતાં, 30 જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં બેંકિંગ સિસ્ટમમાં માત્ર ₹1.5 ટ્રિલિયન એટલે કે નેટ ડિમાન્ડ અને ટાઈમ લાયબિલિટીઝ (NDTL) ના 0.6% જેટલી જ લિક્વિડિટી રહી છે. મોનેટરી ઈઝિંગ સાયકલ (Monetary Easing Cycle) દરમિયાન સામાન્ય રીતે 1% થી વધુ લિક્વિડિટી સ્વસ્થ ગણાય છે. આ ઉપરાંત, સરકારના મોટા કેશ બેલેન્સ (Cash Balances) પણ સિસ્ટમમાંથી ફંડ ખેંચી રહ્યા છે. પરિણામે, મની માર્કેટ રેટ્સ (Money Market Rates) માં તીવ્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. ત્રણ મહિનાના Certificate of Deposit (CD) રેટ્સ ઓગસ્ટ-ઓક્ટોબર 2025 ના લગભગ 5.80% થી વધીને જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં 7.20% થી ઉપર પહોંચી ગયા છે, જે 140 બેસિસ પોઈન્ટ (Basis Point) નો વધારો દર્શાવે છે. 10-વર્ષીય ગવર્નમેન્ટ બોન્ડ યીલ્ડ (Government Bond Yield) પણ ફેબ્રુઆરી 2026 મધ્ય સુધીમાં 6.68% પર પહોંચી ગઈ હતી, જે ગયા વર્ષ કરતા વધારે છે. આ સ્થિતિ RBI ના સહાયક મોનેટરી સ્ટેન્સ (Accommodative Monetary Stance) અને ક્રેડિટને ઉત્તેજન આપવાના તેના ઉદ્દેશ્યથી તદ્દન વિપરીત છે.
કેપિટલ આઉટફ્લો (Capital Outflows) અને ડોલર સેલિંગ (Dollar Sales) થી ઈન્જેક્શન નિષ્ફળ
એનાલિસિસ (Analysis) દર્શાવે છે કે RBI દ્વારા ઠાલવવામાં આવેલી મોટાભાગની લિક્વિડિટી એવા પરિબળો દ્વારા શોષાઈ ગઈ છે જે RBI ના પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવી રહ્યા છે. ભારતીય રૂપિયા (Indian Rupee) ને સ્થિર કરવા માટે સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા સ્પોટ (Spot) અને ફોરવર્ડ (Forward) માર્કેટમાં કરવામાં આવેલી મોટી ડોલર સેલ્સને કારણે સિસ્ટમમાંથી આશરે ₹9.2 ટ્રિલિયન ની લિક્વિડિટી બહાર નીકળી ગઈ છે (FX swaps ને ધ્યાનમાં લીધા પછી પણ). આ દરમિયાનગીરી નોંધપાત્ર કેપિટલ આઉટફ્લોને કારણે જરૂરી હતી. વૈશ્વિક સ્તરે ઈમર્જિંગ માર્કેટ્સ (Emerging Markets) પણ સમાન દબાણનો સામનો કરી રહ્યા છે કારણ કે યુએસ ટ્રેઝરી યીલ્ડ્સ (US Treasury Yields) માં વધારો (ડિસેમ્બર 2025 માં 10-વર્ષીય યીલ્ડ લગભગ 4.19% હતી) લોકોને સુરક્ષિત સંપત્તિઓ તરફ આકર્ષી રહ્યો છે. જાહેર જનતા દ્વારા ચલણ (Currency) ની ઉપાડ પણ ઊંચી રહી છે, FY26 ના પ્રથમ 10 મહિનામાં વાર્ષિક ધોરણે ત્રણ ગણી વધારે રહી છે, જે લિક્વિડિટી ડ્રેઇન (Liquidity Drain) ના લગભગ 30% જેટલી હતી. કુલ લિક્વિડિટી ઈન્જેક્શનનો માત્ર 2% ભાગ જ અસરકારક રીતે સિસ્ટમ લિક્વિડિટીમાં વધારો કરી શક્યો.
FX રિઝર્વ્સ (FX Reserves) છુપાવે છે આંતરિક નબળાઈ
હેડલાઇન ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ્સ (Foreign Exchange Reserves) જાન્યુઆરી 2026 માં $724 બિલિયન ની ટોચે પહોંચ્યા બાદ લગભગ $700 બિલિયન ની આસપાસ સ્થિર રહ્યા છે. જોકે, આ સ્થિરતા મુખ્યત્વે સોના (Gold) ના હોલ્ડિંગ્સ (Holdings) માં વધારો અને ફોરવર્ડ બુક (Forward Book) માં થયેલા વધારાને કારણે છે, જે ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ (Foreign Currency Assets) માં થયેલા ઘટાડાને સરભર કરે છે. ફોરવર્ડ લાયબિલિટીઝ (Forward Liabilities) ને ધ્યાનમાં લીધા પછી, જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં અસરકારક FX રિઝર્વ્સ ઘટીને લગભગ $650 બિલિયન થઈ ગયા હોવાનો અંદાજ છે. આ સ્થિતિ બાહ્ય ખાતા (External Account) માં નબળાઈ દર્શાવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે FY25 માં નેટ FDI ઇન્ફ્લો (Net FDI Inflows) માં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે FY24 ના $10 બિલિયન થી ઘટીને માત્ર $1 બિલિયન રહ્યો હતો, ભલે ગ્રોસ ઇન્ફ્લો (Gross Inflows) મજબૂત રહ્યા હોય. ભારતીય રૂપિયો (Indian Rupee) પણ પ્રાદેશિક ચલણો (Regional Peers) સામે નબળો પડ્યો છે, છેલ્લા 12 મહિનામાં યુએસ ડોલર સામે લગભગ 5.28% નબળો પડીને ડિસેમ્બર 2025 માં 91 ની રેકોર્ડ નીચી સપાટીએ પહોંચ્યો હતો.
બેર કેસ (Bear Case): પોલિસી અવરોધો અને બાહ્ય દબાણ
સેન્ટ્રલ બેંકનું લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ (Liquidity Management) સતત બાહ્ય દબાણો અને માળખાકીય પરિબળો (Structural Factors) દ્વારા અવરોધાઈ રહ્યું છે. ડોલર સેલ્સ દ્વારા થતું રૂપિયાની લિક્વિડિટીનું મોટું નુકસાન એ કેપિટલ ફ્લાઇટ (Capital Flight) અને ચલણના અવમૂલ્યનને (Currency Depreciation) મેનેજ કરવાની જરૂરિયાતનું સીધું પરિણામ છે. ઘણા વિકસિત દેશોથી વિપરીત, જેઓ નીચા કોમોડિટી પ્રાઈસ (Commodity Prices) થી લાભ મેળવી શકે છે, ભારતના ટ્રેડ ડેફિસિટ (Trade Deficit) માં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે ઓક્ટોબર 2025 માં $41.68 બિલિયન ની રેકોર્ડ ઊંચાઈએ પહોંચ્યો હતો, જે આંશિક રીતે સોનાની આયાતને કારણે છે. યુએસ સાથેના તાજેતરના વચગાળાના વેપાર કરાર (Interim Trade Deal) થી વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) ના પ્રવાહને પુનર્જીવિત કરવાની અપેક્ષાએ થોડી રાહત મળવાની શક્યતા છે, પરંતુ મૂળભૂત નબળાઈ યથાવત છે. વધુમાં, બેંકિંગ સેક્ટર જમા (Deposit) એકત્રીકરણમાં એક મુખ્ય જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે, સ્પર્ધા વધી રહી છે અને CASA (Current Account Savings) વૃદ્ધિ ધીમી પડી રહી છે. આનાથી બેંકોને વધુ અસ્થિર માર્કેટ ફંડિંગ પર આધાર રાખવો પડી શકે છે, જે લિક્વિડિટીના પડકારોને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે.
આઉટલુક (Outlook) અને ટ્રેડ ડીલ (Trade Deal) ની આશાઓ
લિક્વિડિટી ડ્રેઇન (Liquidity Drain) નો મુખ્ય ડ્રાઈવર (Driver) FX માર્કેટમાં RBI નો હસ્તક્ષેપ (Intervention) રહે છે. સેન્ટ્રલ બેંક OMO ખરીદીઓ (જે FY26 સરકારી બોન્ડ ઇશ્યુના 47% એટલે કે ₹6.39 લાખ કરોડ ની છે) જેવા વિવિધ ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરીને કાયમી લિક્વિડિટી ઇન્જેક્ટ કરવાનો અને યીલ્ડ્સને મેનેજ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જોકે, સતત કેપિટલ આઉટફ્લો અને ચલણની માંગ સામે તેની અસરકારકતાને પડકાર મળી રહ્યો છે. તાજેતરના CRR ઘટાડા અને VRRR ઓક્શન્સ (VRRR Auctions) સ્થાનિક લિક્વિડિટીને સંબોધવાનો હેતુ ધરાવે છે, પરંતુ ગ્રોથ-પ્રાયોરિટીકરણ (Growth-Prioritization) વ્યૂહરચનાની સફળતા કેપિટલ ઇન્ફ્લો (Capital Inflows) ની ટકાઉપણું અને સ્થિર બાહ્ય વાતાવરણ પર નિર્ભર રહેશે. યુએસ સાથેનો તાજેતરનો વચગાળાનો વેપાર કરાર એક સંભવિત તેજીનો સંકેત આપે છે, પરંતુ ભારતીય રૂપિયો અને સ્થાનિક લિક્વિડિટીની સ્થિતિ વૈશ્વિક નાણાકીય પ્રવાહો અને RBI ની આઉટફ્લોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહેશે.