Whalesbook
વૈશ્વિક પડકારો અને ભારતનો મજબૂત દેખાવ
RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા આર્થિક જોખમો તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. તેમણે ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, આર્થિક વિભાજન (economic fragmentation), ઉચ્ચ સંપત્તિના ભાવ (high asset prices) અને AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) જેવી બાબતો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. આ પરિબળો વૈશ્વિક નાણાકીય પ્રણાલીને તોડી શકે છે, ખર્ચ અને અસ્થિરતા વધારી શકે છે. વૈશ્વિક જાહેર દેવું (Global Public Debt) $100 ટ્રિલિયનને વટાવી ગયું છે અને 2030 સુધીમાં વૈશ્વિક GDPના 100% સુધી પહોંચી શકે છે, જે ઘણા દેશોના નાણાકીય પર દબાણ લાવી રહ્યું છે. AI ને કારણે વ્યવસાયિક મોડેલો, કાર્યક્ષમતા અને નોકરીઓ અંગે અનિશ્ચિતતા છે. ખાનગી ક્રેડિટ માર્કેટમાં ઝડપી વૃદ્ધિ પણ ઓછી પારદર્શિતા અને સંભવિત નાણાકીય જોખમો ઊભા કરી રહી છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ખડતલ, વૃદ્ધિના મજબૂત સંકેતો
આ વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓથી વિપરીત, ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ખૂબ જ મજબૂત દેખાઈ રહી છે. RBI ગવર્નરના જણાવ્યા મુજબ, ભારતનો બાહ્ય ક્ષેત્ર (external sector) સ્થિતિસ્થાપક છે અને ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ (Foreign Exchange Reserves) લગભગ 11 મહિનાની આયાતને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા છે. કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (Current Account Deficit) વ્યવસ્થાપિત છે. દેશમાં મજબૂત ગ્રાહક ખર્ચ (consumer spending) અને જાહેર રોકાણ (public investment) દ્વારા વૃદ્ધિ (growth) જબરદસ્ત છે. FY2025-26 માટે 7.6% અને FY2026-27 માટે 6.9% ની વૃદ્ધિનો અંદાજ છે. World Bank, Goldman Sachs અને IMF જેવા પ્રતિષ્ઠિત નાણાકીય સંસ્થાઓ પણ ભારતને સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે જોઈ રહી છે. S&P એ ઓગસ્ટ 2025માં ભારતનું રેટિંગ સુધારીને BBB- કર્યું છે, જે તેની મજબૂતી દર્શાવે છે.
નાણાકીય બજારોમાં ઊંડાણ અનિવાર્ય
ગવર્નર મલ્હોત્રાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આર્થિક વિકાસને ટકાવી રાખવા અને ભવિષ્યના પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભારતના નાણાકીય બજારો (Financial Markets) માં ઊંડાણ અને કાર્યક્ષમતા વધારવી અત્યંત જરૂરી છે. સરકારી સિક્યોરિટીઝ (government securities) માર્કેટ લિક્વિડ છે, પરંતુ અન્ય મેચ્યોરિટીઝ અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સમાં સુધારો જરૂરી છે. ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટ, ખાસ કરીને વ્યાજ દરો (interest rates) માટે, વધુ વિસ્તરણ અને હેજિંગ (hedging) વિકલ્પોની જરૂર છે. તેમણે ભારતીય બેંકોને ઓફશોર INR માર્કેટમાં ગ્લોબલ માર્કેટ-મેકર્સ (market-makers) બનવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. ફોરેક્સ રિટેલ પ્લેટફોર્મ સુધારવું અને ક્રેડિટ ડેરિવેટિવ્ઝ (credit derivatives) જેવા અવિકસિત ક્ષેત્રોનો ઉપયોગ કરવો પણ મહત્ત્વનો છે.
સંભવિત જોખમો અને માળખાકીય નબળાઈઓ
જોકે, ભારતની આ સ્થિતિસ્થાપકતા પણ કેટલાક જોખમો હેઠળ છે. ભૌગોલિક-આર્થિક વિભાજન પુરવઠા શૃંખલા (supply chains) અને FDI ને અસર કરી શકે છે. ખાનગી ક્રેડિટનું અપારદર્શક સ્વરૂપ અને ઝડપી વૃદ્ધિ નાણાકીય અસ્થિરતા વધારી શકે છે. વૈશ્વિક જાહેર દેવું અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ લાંબા ગાળે સરકારી નાણાકીય સ્થિતિને અસર કરી શકે છે. આયાત પર, ખાસ કરીને તેલ પરની નિર્ભરતા, ભાવોની અસ્થિરતાને કારણે કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટને વિસ્તૃત કરી શકે છે. સૌથી મોટી માળખાકીય નબળાઈ નાણાકીય બજારના વિકાસમાં રહેલી છે. લિક્વિડિટીનો અભાવ, અન્ડરડેવલપ્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ અને સ્થાનિક માર્કેટ-મેકિંગ ક્ષમતાનો અભાવ વિકાસને વેગ આપવામાં અને વૈશ્વિક નાણાકીય આંચકાઓથી બચાવવામાં અવરોધ બની શકે છે.
ભવિષ્યનું આઉટલૂક અને બજાર વિકાસ
મલ્ટીલેટરલ સંસ્થાઓ અને નાણાકીય વિશ્લેષકો ભારતને 2027 સુધી સૌથી ઝડપી ગતિએ વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જોકે, સતત વૃદ્ધિ જાળવી રાખવા માટે આર્થિક સ્થિરતા, નાણાકીય દબાણનું વ્યવસ્થાપન અને નાણાકીય બજારોને ઊંડાણ આપવા માટે સુધારાને વેગ આપવો જરૂરી છે. મજબૂત OTC અને ક્રેડિટ ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટ વિકસાવવા, લિક્વિડિટી સુધારવી અને સ્થાનિક માર્કેટ-મેકિંગ ક્ષમતા વધારવી એ ભારતના લાંબા ગાળાના વિકાસ અને વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા માટે ચાવીરૂપ બનશે.