રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ તેના ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યો છે. છેલ્લા નાણાકીય વર્ષમાં, ભારતે અમેરિકાના ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સમાં **22.5%** નો ઘટાડો કરીને તેને **$181 બિલિયન** સુધી લાવ્યો છે, જે છેલ્લા છ વર્ષનો નીચલો સ્તર છે. તેની સાથે જ, દેશના સોનાના ભંડારમાં **33%** નો જંગી વધારો થયો છે.
સોના ભંડારમાં તેજી અને અમેરિકાના Debt માં ઘટાડો
RBI હવે અમેરિકા સરકારના બોન્ડ્સ (U.S. Treasury) પરની નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે. એપ્રિલ 2025 થી એપ્રિલ 2026 વચ્ચે, ભારતના U.S. Treasury હોલ્ડિંગ્સ 22.5% ઘટીને $232 બિલિયન થી $181 બિલિયન થઈ ગયા છે. આ ઘટાડો છેલ્લા છ વર્ષમાં સૌથી વધુ છે.
સોનાના ભંડારમાં વધારો અને સ્વદેશ વાપસી
જ્યારે RBI અમેરિકી ડેટ (Debt) ઘટાડી રહ્યું છે, ત્યારે તેણે સોનાના ભંડારમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. છેલ્લા છ વર્ષમાં, ભારતના સોનાના ભંડારમાં 33.9% નો વધારો થયો છે, જે 658 મેટ્રિક ટન થી વધીને લગભગ 881 મેટ્રિક ટન પહોંચી ગયો છે. આ માત્ર સોનાનો જથ્થો વધારવાની વાત નથી, પરંતુ RBI એ આ સોનાને ભારતીય બોર્ડરની અંદર સુરક્ષિત રાખવા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. ખાસ કરીને, ઓક્ટોબર 2025 અને માર્ચ 2026 વચ્ચે, RBI એ 100 મેટ્રિક ટન થી વધુ સોનું દેશમાં પાછું મંગાવ્યું છે. આ પહેલા 2023 થી 2025 વચ્ચે 280 ટન સોનાની મૂવમેન્ટ થઈ હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિઓ પરના પ્રતિબંધો અથવા ભૌગોલિક રાજકીય જોખમોને ટાળવા માટે આ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે.
વૈશ્વિક પ્રવાહ અને સેન્ટ્રલ બેંકની રણનીતિ
ભારત આ રણનીતિ અપનાવનાર એકમાત્ર દેશ નથી. ચીન પણ અમેરિકાના Debt માં પોતાનો હિસ્સો ઘટાડી રહ્યું છે. એપ્રિલ 2026 સુધીના 12 મહિનામાં, ચીનના U.S. Treasury હોલ્ડિંગ્સ 12.44% ઘટીને $743.6 બિલિયન થી $651.1 બિલિયન થયા છે. ચીનના અધિકારીઓએ સ્થાનિક બેંકોને યુએસ ડોલર-આધારિત અસ્કયામતોથી દૂર રહેવાની સલાહ આપી છે. વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો આ પગલું ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતા અને સ્વતંત્ર મૂલ્ય સંગ્રહ (Store of Value) તરીકે સોનાની ભૂમિકાને કારણે ભરી રહી છે. રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ જેવી ઘટનાઓએ ઘણા દેશોને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો હેઠળ આવી શકે તેવી અસ્કયામતો રાખવાના જોખમો વિશે વિચારવા મજબૂર કર્યા છે.
ભવિષ્યનું આયોજન
જોકે સોના તરફનો ઝુકાવ મહત્વપૂર્ણ છે, યુએસ ડોલર વૈશ્વિક નાણાકીય પ્રણાલીમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવાનું ચાલુ રાખશે. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (World Gold Council) જેવા સંગઠનો માને છે કે આ એક ધીમી અને લાંબા ગાળાની વૈવિધ્યકરણ પ્રક્રિયા છે. હાલના ડેટા સૂચવે છે કે મોટાભાગની સેન્ટ્રલ બેંકો આગામી વર્ષમાં તેમના સોનાના ભંડારમાં વધારો કરવાની યોજના ધરાવે છે, જ્યારે અનેક દેશો આગામી પાંચ વર્ષમાં ડોલર-આધારિત અસ્કયામતોનો હિસ્સો ઘટાડવાની પણ અપેક્ષા રાખે છે. રોકાણકારો માટે, RBI ના રિઝર્વ કમ્પોઝિશન (Reserve Composition) પરના ભવિષ્યના અપડેટ્સ પર નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.